10/12/2019

հայերեն فارسی

Զգուշա ցի՞ր մարդկանց սրտի վերքից խոր, Ներսի վերքը մահացու է ահավոր, Ուժերիդ չափ մարդկանց վիշտը փարատի, Սրտից ելած ահը աշխարհ կքանդի: (Սաադի)
Բովանդակություն
Clock
Հաֆեզին նվիրված գիտաժողով

ՀԱՅ-ԻՐԱՆԱԿԱՆ ԳՐԱԿԱՆ ԱՌՆՉՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՆՈՐ ԵՎ ՆՈՐԱԳՈՒՅՆ ՇՐՋԱՆՈՒՄ

 

Գառնիկ Գևորգյան

բ.գ.թ.,  ԵՊՀ իրանագիտության ամբիոնի դասախոս 

Հայ-իրանական քաղաքական, տնտեսական, հոգևոր-հավատալիքային և գրական-մշակությային առնչություններն ունեն հազարամյակների պատմություն: Այն պայմանականորեն կարելի է բաժանել 4 փուլերի՝

1.      Վաղնջական շրջանից մինչև IV դար,

2.      IV դարից X-XI դարեր,

3.      XII-XIII դարերից մինչև XVIII դար,

4.      XIX դարից մինչև XX-XXI դարեր:

Վաղնջականը կրոնահավատալիքային ու դրանից բխած մշակութային մասնակի ընդհանության շրջանն է, որ ավարտվում է IV դարում Հայաստանում քրիստոնեության և VII դարում Իրանում իսլամի ընդունմամբ: Այս իրադարձություններով փոխվում է երկու ժողովուրդների հարաբերությունների ողջ տրամաբանությունն ու աշխարհընկալման փիլիսոփայությունը: Հետայդու հայկական ու իրանական մշակույթներն սկսում են մաս կազմել քաղաքակրթական նոր մեծ արեալների, ինչով էլ պայմանավորված՝ IV դարից մինչև X-XI դարերն ընկած ժամանակահատվածը կարելի է համարել մշակութային անջրպետման շրջան, և նախկինում հոգևոր մշակույթով այնքան մոտ ժողովուրդները բռնում են նոր քաղաքակրթությունների կերտման ուղին:

 Արաբական արշավանքներից հետո՝ IX դարում, վերահունավորված պարսկալեզու գրականության մեջ մինչև XI դար հայերի և Հայաստանի վերաբերյալ  հանդիպում ենք լոկ կցկտուր տեղեկությունների, ինչպես Ռուդաքիի ստեղծագործության մեջ Արարատի հիշատակումը կամ «Շահնամե»-ում Մուշեղ սպարապետին ու հայերին վերաբերող հատվածները: Հարավային Հայաստանի քաղաքների վերաբերյալ հակիրճ, սակայն ուշագրավ տեղեկության է պարունակվում XI դարի հեղինակ Նասեր Խոսրովի «Սաֆարնամե»-ում, որտեղ բանաստեղծը խոսում է Վանի, Խլաթի, Բերկրիի, Ոստանի, Բաղեշի և Աղձնի մասին:

Այլ է պատկերը հայ իրականության մեջ: Այստեղ քրիստոնեության ընդունումից հետո էլ շարունակվում են անդրադարձները նախաիսլամական Իրանի պատմավիպական պատումներին: Սակայն դրանք իրականում սահմանափակվում են ընդամենը երկու ժողովուրդների նախորդ մերձ հարաբերությունների ու շփումների արձագանքով: Գործնականում ուղիղ գրական-մշակութային շրփումները պատնեշվել էին սկսած IV դարից՝ պայմանավորված կրոնական և աշխարհաքաղաքական մոտեցումների տարբերություններուվ: Հայկական գրական միտքն այլևս կողմնորոշված էր դեպի հավատակից հունական ու ասորական  մշակույթները:

 Մեր ժողովուրդների մշակութային շփումների այս փուլը կարելի է բնորոշել  որպես իրարից ժամանակավոր հեռացման, նորովի ինքնակայացման, ինքնավերահաստատման  ու որակապես նոր շփումների պատրաստման ժամանակաշրջան:    

 Երրորդ փուլը, որ սկիզբ է առնում XII-XIII դարերից և շարունակվում մինչև XVIII դարը, նոր շունչ է հաղորդում հայ-իրանական գրական-մշակութային հարաբերություններին: Այլևս ծանրակշիռ ու փառահեղ հիմք ունեցող երկու մշակույթները մտնում են փոխադարձ ճանաչման  ու փոխըմբռնման նոր փուլ, սկսվում է մշակույթների վերամերձեցման նոր շրջան:

Պարսից դասական գրականության մեջ Հայաստանի մասին հիշատակումներ ենք հայտնաբերում XII դարի խոշոր բանաստեղծներ Նիզամի Գանջավիի, Խաղանի Շիրվանիի և այլոց ստեղծագործություններում:

Պարսից պատմագրության մեջ Հայաստանի և հայերի մասին տեղեկություններն աշխուժանում են XVI դարասկզբից՝ Սեֆյան դինաստիայի իշխանության գալով և Օսմանա-իրանական պատերազմների թեժացմամբ: Լոկ շահ Աբբաս Առաջինի արշավանքները մատենագրող Էսքանդար Թորքաման Մոնշիի պատմության հիշատակումն իսկ բավական է փաստելու, որ պատմագրական հատվածը գերակշռում է գեղարվեստականին, որտեղ հսկայական նյութ է պարունակվում Հայաստանի և հայ ժողովրդի վերաբերյալ:  

Պատմական Հայաստանի արևելյան և կենտրոնական շրջանների հայության տարագրումը Իրանի ներքին նահանգներ և Նոր Ջուղայի հիմնումը սկիզբ են դնում Իրանի կյանքում հայության նոր դերակարության ոչ միայն տնտեսական, այլ նաև մշակութային ոլորտում: Մշակութային հատվածը մինչ այսօր էլ շարունակում է իր ծանրակշիռ դերը՝ հանդես գալով Իրան-քրիստոնեական Արևմուտք առանցքում որպես քաղաքակրթությունների երկխոսության կամուրջ:

 Հայ իրականության մեջ, XII-XIII դարերից սկսած, առանձնակի հետաքրքրություն է առաջանում պարսից դասական գրականության նկատմամբ, և Ֆրիկի կողմից պարսկերեն առաջին քառյակի թարգմանությամբ տրվում է Պարսից դասական գրականության ոճապատկերային համակարգի ու գրական ավանդների առատ օգտագործման մեկնարկը հայ միջնադարյան գեղարվեստական գրականության մեջ: 

Սակայն, ինչպես կարտահայտվեր պրոֆեսոր Ա. Կոզմոյանը «Հայոց և պարսից միջնադարյան քնարերգության համեմատական պոետիկան» ուսումնասիրության մեջ, հայ հեղինակների մոտ նկատվող ոճապատկերային համակարգի նմանությունները պարսից դասական գրականության ոճապատկերային համակարգի հետ ոչ թե պարզունակ ազդեցություն, այլ գիտակցված նմանակություն են:

Զուր չէ, որ XIII-ից XVIII դարերի միջնադարյան հայ պոեզիան բնորոշվում է  որպես «պարսկական դպրոցի» շրջան: Խոսվածի ակնառու վկայությունն են Կոստանդին Երզնկազու, Հովհաննես Թլկուրանցու, Գրիգորիս Աղթամարցու, Նաղաշ Հովնաթանի և այլոց ստեղծագործությունները:    

Հայ-իրանական գրական առնչությունների հաջորդ և այսօր մեզ առավել հետաքրքրող փուլն սկսվում է XIX դարից՝ շարունակվելով մինչև մեր օրերը: Ուղիղ առնչությունեերը գեղարվեստական  գրականության ոլորտում որպես այդպիսին գրեթե դադարում են: Հայտնվելով ռուսական տիրապետության ներքո՝ պատմամշակութային նոր միջավայրում՝ հայ նոր գրականությունը վերջնականապես կողմնորոշվեց դեպի Արևմուտք: Կրկին անջրպետ է գոյանում երկու ժողովուրդների գրական-մշակութային կյանքում, և ուղիղ շփումները դադարում են շուրջ 180 տարի: Այս ժամանակահատվածում երկու մշակույթներն էլ ենթարկվում են լուրջ տեղաշարժերի՝ ապրելով նորացումների ու արդիականացումների մի շարք փուլեր:

 XX դարավերջին ուղիղ շփումների վերականգնումով սկսվում է հայ-իրանական գրական-մշակութային առնչությունների նորագույն շրջանը: Սակայն մի բան հստակ է, որ այլևս փոխվել են ժամանակները, փոխվել են մշակութային և գեղարվեստական աշխարհընկալման մեթոդները, այլ է ժամանակի փիլիսոփայությունը: Երկու ժողովուրդների մշակույթում էլ անցել են վարդի ու սոխակի, մոմի ու թիթեռի, յարի և Աստծո միստիկական ընկալման, այլասացության ու կոդավորված ոճապատկերային համակրգի կիրառման ժամանակները:

Պարսից դասական պոեզիայի հմայքին սովար հայ ընթերցողին իրանական նոր գրականությունը ներկայանում է արաբապարսկական տաղաչափությունից (արուզից) հեռացած նոր կաղապարով, նոր բովանդակությամբ, արձակի ժանրային բազմազանությամբ:

Չափազանց հետաքրքիր են պարսից նորագույն շրջանի գրականության հերոսի ընկալման չափանիշները, գեղեցիկի նորացված, սակայն բազմադարյան ավանդույթներով հղկված պատկերացումները: Ժանրերը, որոնցով գրվում են ստեղծագործությունները, կարծես փոխառնված լինեն Արևմուտքից, սակայն ոգին ամբողջովին իրանական է: Սա համաշխարհային գրականությանը համաքայլ, միաժամանակ իրանական հազարամյա պատմությամբ իմաստնացած հասուն խոսք է, որ միս ու արյուն է ստանում ընդամենը նորացված կաղապարով:

 Պատմամշակութային և քաղաքական հանգամանքների բերումով դեռ XIX դարասկզբից արդեն հայ իրականության մեջ հայ-իրանական գրական-մշակութային առնչությունները դադարել էին լոկ գեղարվեստական բովանդակություն ունենալուց: Դրանք հարստացել էին Իրանի գիտական ճանաչման ոլորտով ևս:

 Կյանքի իրողություններն ապացուցում են, որ XX դարի մանավանդ խորհրդային երկաթյա վարագույրի պայմաններում, երբ հայ-իրանական գրական ուղիղ շփումները գրեթե հավասարեցված էին զրոյի, հենց գիտական ոլորտը հայաստանյան հայության համար մնում է հայ-իրանական գրական-մշակութային առնչությունների պահպանման միակ ասպարեզը: Հայ իրանագետների անխոնջ ջանքերով էր, որ հայ ժողովուրդը պատշաճ  գրական հայերենով հաղորդակից դարձավ պարսից մեծ դասականների ստեղծագործություններին: Դրա վկան են այն թարգմանություններն ու ուսումնասիրությունները, որոնք հրապարակի վրա են և դուռ են համարվում Իրանը ճանաչել ցանկացողների համար:

Կրոնական տարբերությունները բնավ խոչընդոտ չեն հանդիսացել, որ դարեր շարունակ  հայ ժողովրդի անվանի զավակներն Իրանի ճանաչման հարցում կամրջի դեր խաղային արևմտյան աշխարհի համար: Ուստի պատահական չէր, որ հայ արևելագետները լուրջ ներդրում են ունենում սկզբում ռուսական, հետագայում նաև խորհրդային արևելագիտության ասպարտեզում: (Անկախ Հայաստանի օրոք ձևավորված իրանագիտությունն ու հայ-իրանական արդեն նաև կրթամշակութային առնչություններն իրենց հերթին առանձին ուսումնասիրության նյութ են, որոնց բանկանաբար այժմ չենք կարող այստեղ անդրադառնալ):

 Այս հարցում անուրանալի է նաև այն հայորդիների վաստակը, ովքեր մեծ լումմա ներդրեցին պարսից գրականության նորացման և արևմտյան ժողովուրդների առաջադեմ գաղափարների ու գրականության լավագույն նմուշների պարսկերեն թարգմանության գործում: Բավական է հիշատակել միայն Մելքոմ խանի և Հովհաննես խան Մասեհյանի անունները, ովքեր մշակութային գործունեությունից զատ իրենց դիվանագիտական գործունեությամբ մեծ ավանդ բերեցին Իրան-Արևմուտք փոխճանաչման ոլորտում: Ե՛վ պարսից, և՛ հայ իրականության մեջ Շեքսպիրի ստեղծագործության առաջին թարգմանողը հենց Հովհաննես խան Մասեհյանն է:

Բուն հայաստանաբնակ հայության համար թեև խզվել էին դարավոր մշակութային ուղիղ կապերն Իրանի հետ, սակայն XIX-XX դարերի բազմաթիվ հայ հեղինակների ստեղծագործություններում շարունակում ենք նկատել պարսից դասական գրականության առանձին ժանրերի օգտագործման օրինակներ: Այս իմաստով հիշատակելի են Հովհաննես Թումանյանի, Վահան Տերյանի, Գեղամ Սարյանի, Եղիշե Չարենցի և այլոց ստեղծագործությունները:  

Իրանը կենտրոնական թեմա է դարձել Գեղամ Սարյանի «Գյուլնարա» պոեմում, Գարեգին Սևունցի «Թեհրան» վեպում և այլ երկերում:

Իրանական նովելի հիմնադիր Սեյեդ Մոհամմադ Ջամալզադեի հուշերում անդրադարձ կա նաև հայոց մեծ Եղեռնի իրադարձություններին: 1916 թ. Բաղդադից Բեռլին ուղևորվելիս Մ. Ջամալզադեն ականատեսի աչքերով է նկարագրում Միջագետքի անապատներում հայ տարագիրների կրած տառապանքները:

 XX դարի պարսից նորացված գրականության մեջ, մասնավորապես պատմական արձակում, հայի կերպարի կերտման գործում իրանցի հեղինակները տվել են բազմաթիվ օրինակներ: Հիշատակելի են Խոսրով Մոթազադի, Ֆավադ Ֆարուղիի, Էբրահիմ Զամանի Աշթիանիի, Մանուչեհր Մոթիիի և այլոց վեպերն ու նովելները, որոնցում հայերին հատկացված է չափացանց դրական դերակատարություն:

Գեղարվեստական գրականությունից զատ խիստ կարևոր է անդրադառնալ նաև իրանական գիտական գրականությանը: Հայոց Եղեռնի թեմային անդրադարձած իրանցի պատմաբան Էսմայիլ Ռային պատմագիտական տեսանկյունից հանգամանալից քննության է առնում հայ ժողովրդի պատմության այդ շրջանի կնճռոտ իրադարձությունները:

Ուշագրավ աշխատություն է XX դարի իրանցի խոշորագույն պատմաբան և գրականագետ Սայիդ Նաֆիսիի «Բաբաքե խորրամդին» մենագրությունը, որում հեղինակն իր ուսումնասիրության համար հիմնական նյութ քաղում է միջնադարյան հայ մատենագիրների պատմություններից:

Հայաստանյան իրականության մեջ գրեթե երկուհարյուրամյա մշակութային անջրպետի պայմաններում երկու ժողովուրդների մշակութային առնչությունների ջահը վառ պահած իրանագետ-նվիրյալներն են, որ իրենց գիտական և թարգմանական գործունեությամբ ստեղծել են ուսումնասիրությունների և թարգմանությունների լուրջ շտեմարան: Հենց այդ նվիրյալների ջանքերով էլ հայ հասարակությանը հաղորդակից է դարձել պարսից դասական գրականության գոհարներին:

Մեր այսօրվա հոբելյարի՝ պրոֆեսոր Ա. Կոզմոյանի ջանքերով և տողացի թարգմանությամբ է նաև, որ XX դարի հայ անվանի մի խումբ պոետներ բանաստեղծական  չափաբերմամբ հայ հասարակությանը հասու դարձրին պարսից մեծ դասականների ստեղծագործությունները:

Կատարած աշխատանքի մեծությունը կարող են վկայել հենց թարգմանված դասականների անունները՝ Ռուդաքի Սամարղանդի, Օ. Խայյամ, Մահսաթի Գանջավի, Խաղանի Շիրվանի, Հաֆեզ, Սաադի, Սուզանի, Մասուդ Սաադ Սալման և այլք... :

Իհարկե, մեկ հոդվածով հնարավոր չէ ընդգրկել անընդգրկելին, խոսել երկու ժողովուրդների գրական-մշակութային առնչությունների նույնիսկ միայն նոր և նորագույն շրջանի մասին: Այս փուլի գրական առնչություններից խոսելիս նույնիսկ մեկ գիտնականի գործունեությունը կարող է դառնալ առանձին ուսումնասիրության նյութ:

Եվս մեկ անգամ շնորհավորում ենք սիրելի պրոֆեսոր Ա. Կոզմոյանին և շնորհակալություն հայտնում ԻԻՀ դեսպանության Մշակույթի կենտրոնին՝ ի դեմ պարոն Հեյդարիի, և մեծանուն բանաստեղծ Շահրիարի անվան մրցանակը շնորհող հանձնաժողովին:

Հոդվածի բովանդակությունից ելնելով՝ հակված ենք իրանական մշակույթի ջահը Հայաստանում վառ պահած գիտնականին իրանական կողմից երախտագիտության խոսք ասելն իսկ համարել երկու ժողովուրդների մշակութային առնչությունների նոր տեսակ: Չէ՞ որ սա էլ մշակութային փոխշփման իրողություն է:

 Միջոցառման անցկացումը Կապույտ մզկիթում ևս ունի իր խորհուրդը: Այն Աստծո տուն լինելուց զատ, այսօր Հայաստանի մշակութային կյանքի անբաժանելի մասն է, իրանական հգևոր մշակույթի դեսպանը Երևանի սրտում:   

 

Գառնիկ Գևմրգյան