26/01/2020

հայերեն فارسی

Աստղերի մեջ ի գեր կով կա երկնքում, Մի ուրիշ կով՝ հողի խավար ընդերքում, Ճշմարտատես թե աչք ունես, լավ նայիր, Մի բուռ էշ տես երկու կովի արանքում։ (Օմար Խայամ)
Բովանդակություն
Clock
Հաֆեզին նվիրված գիտաժողով

ՀԱՅ-ԻՐԱՆԱԿԱՆ ԳՐԱԿԱՆ ԱՌՆՉՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ՆՈՐ ԵՎ ՆՈՐԱԳՈՒՅՆ ՇՐՋԱՆՈՒՄ

 

Գառնիկ Գևորգյան

բ.գ.թ.,  ԵՊՀ իրանագիտության ամբիոնի դասախոս 

Հայ-իրանական քաղաքական, տնտեսական, հոգևոր-հավատալիքային և գրական-մշակությային առնչություններն ունեն հազարամյակների պատմություն: Այն պայմանականորեն կարելի է բաժանել 4 փուլերի՝

1.      Վաղնջական շրջանից մինչև IV դար,

2.      IV դարից X-XI դարեր,

3.      XII-XIII դարերից մինչև XVIII դար,

4.      XIX դարից մինչև XX-XXI դարեր:

Վաղնջականը կրոնահավատալիքային ու դրանից բխած մշակութային մասնակի ընդհանության շրջանն է, որ ավարտվում է IV դարում Հայաստանում քրիստոնեության և VII դարում Իրանում իսլամի ընդունմամբ: Այս իրադարձություններով փոխվում է երկու ժողովուրդների հարաբերությունների ողջ տրամաբանությունն ու աշխարհընկալման փիլիսոփայությունը: Հետայդու հայկական ու իրանական մշակույթներն սկսում են մաս կազմել քաղաքակրթական նոր մեծ արեալների, ինչով էլ պայմանավորված՝ IV դարից մինչև X-XI դարերն ընկած ժամանակահատվածը կարելի է համարել մշակութային անջրպետման շրջան, և նախկինում հոգևոր մշակույթով այնքան մոտ ժողովուրդները բռնում են նոր քաղաքակրթությունների կերտման ուղին:

 Արաբական արշավանքներից հետո՝ IX դարում, վերահունավորված պարսկալեզու գրականության մեջ մինչև XI դար հայերի և Հայաստանի վերաբերյալ  հանդիպում ենք լոկ կցկտուր տեղեկությունների, ինչպես Ռուդաքիի ստեղծագործության մեջ Արարատի հիշատակումը կամ «Շահնամե»-ում Մուշեղ սպարապետին ու հայերին վերաբերող հատվածները: Հարավային Հայաստանի քաղաքների վերաբերյալ հակիրճ, սակայն ուշագրավ տեղեկության է պարունակվում XI դարի հեղինակ Նասեր Խոսրովի «Սաֆարնամե»-ում, որտեղ բանաստեղծը խոսում է Վանի, Խլաթի, Բերկրիի, Ոստանի, Բաղեշի և Աղձնի մասին:

Այլ է պատկերը հայ իրականության մեջ: Այստեղ քրիստոնեության ընդունումից հետո էլ շարունակվում են անդրադարձները նախաիսլամական Իրանի պատմավիպական պատումներին: Սակայն դրանք իրականում սահմանափակվում են ընդամենը երկու ժողովուրդների նախորդ մերձ հարաբերությունների ու շփումների արձագանքով: Գործնականում ուղիղ գրական-մշակութային շրփումները պատնեշվել էին սկսած IV դարից՝ պայմանավորված կրոնական և աշխարհաքաղաքական մոտեցումների տարբերություններուվ: Հայկական գրական միտքն այլևս կողմնորոշված էր դեպի հավատակից հունական ու ասորական  մշակույթները:

 Մեր ժողովուրդների մշակութային շփումների այս փուլը կարելի է բնորոշել  որպես իրարից ժամանակավոր հեռացման, նորովի ինքնակայացման, ինքնավերահաստատման  ու որակապես նոր շփումների պատրաստման ժամանակաշրջան:    

 Երրորդ փուլը, որ սկիզբ է առնում XII-XIII դարերից և շարունակվում մինչև XVIII դարը, նոր շունչ է հաղորդում հայ-իրանական գրական-մշակութային հարաբերություններին: Այլևս ծանրակշիռ ու փառահեղ հիմք ունեցող երկու մշակույթները մտնում են փոխադարձ ճանաչման  ու փոխըմբռնման նոր փուլ, սկսվում է մշակույթների վերամերձեցման նոր շրջան:

Պարսից դասական գրականության մեջ Հայաստանի մասին հիշատակումներ ենք հայտնաբերում XII դարի խոշոր բանաստեղծներ Նիզամի Գանջավիի, Խաղանի Շիրվանիի և այլոց ստեղծագործություններում:

Պարսից պատմագրության մեջ Հայաստանի և հայերի մասին տեղեկություններն աշխուժանում են XVI դարասկզբից՝ Սեֆյան դինաստիայի իշխանության գալով և Օսմանա-իրանական պատերազմների թեժացմամբ: Լոկ շահ Աբբաս Առաջինի արշավանքները մատենագրող Էսքանդար Թորքաման Մոնշիի պատմության հիշատակումն իսկ բավական է փաստելու, որ պատմագրական հատվածը գերակշռում է գեղարվեստականին, որտեղ հսկայական նյութ է պարունակվում Հայաստանի և հայ ժողովրդի վերաբերյալ:  

Պատմական Հայաստանի արևելյան և կենտրոնական շրջանների հայության տարագրումը Իրանի ներքին նահանգներ և Նոր Ջուղայի հիմնումը սկիզբ են դնում Իրանի կյանքում հայության նոր դերակարության ոչ միայն տնտեսական, այլ նաև մշակութային ոլորտում: Մշակութային հատվածը մինչ այսօր էլ շարունակում է իր ծանրակշիռ դերը՝ հանդես գալով Իրան-քրիստոնեական Արևմուտք առանցքում որպես քաղաքակրթությունների երկխոսության կամուրջ:

 Հայ իրականության մեջ, XII-XIII դարերից սկսած, առանձնակի հետաքրքրություն է առաջանում պարսից դասական գրականության նկատմամբ, և Ֆրիկի կողմից պարսկերեն առաջին քառյակի թարգմանությամբ տրվում է Պարսից դասական գրականության ոճապատկերային համակարգի ու գրական ավանդների առատ օգտագործման մեկնարկը հայ միջնադարյան գեղարվեստական գրականության մեջ: 

Սակայն, ինչպես կարտահայտվեր պրոֆեսոր Ա. Կոզմոյանը «Հայոց և պարսից միջնադարյան քնարերգության համեմատական պոետիկան» ուսումնասիրության մեջ, հայ հեղինակների մոտ նկատվող ոճապատկերային համակարգի նմանությունները պարսից դասական գրականության ոճապատկերային համակարգի հետ ոչ թե պարզունակ ազդեցություն, այլ գիտակցված նմանակություն են:

Զուր չէ, որ XIII-ից XVIII դարերի միջնադարյան հայ պոեզիան բնորոշվում է  որպես «պարսկական դպրոցի» շրջան: Խոսվածի ակնառու վկայությունն են Կոստանդին Երզնկազու, Հովհաննես Թլկուրանցու, Գրիգորիս Աղթամարցու, Նաղաշ Հովնաթանի և այլոց ստեղծագործությունները:    

Հայ-իրանական գրական առնչությունների հաջորդ և այսօր մեզ առավել հետաքրքրող փուլն սկսվում է XIX դարից՝ շարունակվելով մինչև մեր օրերը: Ուղիղ առնչությունեերը գեղարվեստական  գրականության ոլորտում որպես այդպիսին գրեթե դադարում են: Հայտնվելով ռուսական տիրապետության ներքո՝ պատմամշակութային նոր միջավայրում՝ հայ նոր գրականությունը վերջնականապես կողմնորոշվեց դեպի Արևմուտք: Կրկին անջրպետ է գոյանում երկու ժողովուրդների գրական-մշակութային կյանքում, և ուղիղ շփումները դադարում են շուրջ 180 տարի: Այս ժամանակահատվածում երկու մշակույթներն էլ ենթարկվում են լուրջ տեղաշարժերի՝ ապրելով նորացումների ու արդիականացումների մի շարք փուլեր:

 XX դարավերջին ուղիղ շփումների վերականգնումով սկսվում է հայ-իրանական գրական-մշակութային առնչությունների նորագույն շրջանը: Սակայն մի բան հստակ է, որ այլևս փոխվել են ժամանակները, փոխվել են մշակութային և գեղարվեստական աշխարհընկալման մեթոդները, այլ է ժամանակի փիլիսոփայությունը: Երկու ժողովուրդների մշակույթում էլ անցել են վարդի ու սոխակի, մոմի ու թիթեռի, յարի և Աստծո միստիկական ընկալման, այլասացության ու կոդավորված ոճապատկերային համակրգի կիրառման ժամանակները:

Պարսից դասական պոեզիայի հմայքին սովար հայ ընթերցողին իրանական նոր գրականությունը ներկայանում է արաբապարսկական տաղաչափությունից (արուզից) հեռացած նոր կաղապարով, նոր բովանդակությամբ, արձակի ժանրային բազմազանությամբ:

Չափազանց հետաքրքիր են պարսից նորագույն շրջանի գրականության հերոսի ընկալման չափանիշները, գեղեցիկի նորացված, սակայն բազմադարյան ավանդույթներով հղկված պատկերացումները: Ժանրերը, որոնցով գրվում են ստեղծագործությունները, կարծես փոխառնված լինեն Արևմուտքից, սակայն ոգին ամբողջովին իրանական է: Սա համաշխարհային գրականությանը համաքայլ, միաժամանակ իրանական հազարամյա պատմությամբ իմաստնացած հասուն խոսք է, որ միս ու արյուն է ստանում ընդամենը նորացված կաղապարով:

 Պատմամշակութային և քաղաքական հանգամանքների բերումով դեռ XIX դարասկզբից արդեն հայ իրականության մեջ հայ-իրանական գրական-մշակութային առնչությունները դադարել էին լոկ գեղարվեստական բովանդակություն ունենալուց: Դրանք հարստացել էին Իրանի գիտական ճանաչման ոլորտով ևս:

 Կյանքի իրողություններն ապացուցում են, որ XX դարի մանավանդ խորհրդային երկաթյա վարագույրի պայմաններում, երբ հայ-իրանական գրական ուղիղ շփումները գրեթե հավասարեցված էին զրոյի, հենց գիտական ոլորտը հայաստանյան հայության համար մնում է հայ-իրանական գրական-մշակութային առնչությունների պահպանման միակ ասպարեզը: Հայ իրանագետների անխոնջ ջանքերով էր, որ հայ ժողովուրդը պատշաճ  գրական հայերենով հաղորդակից դարձավ պարսից մեծ դասականների ստեղծագործություններին: Դրա վկան են այն թարգմանություններն ու ուսումնասիրությունները, որոնք հրապարակի վրա են և դուռ են համարվում Իրանը ճանաչել ցանկացողների համար:

Կրոնական տարբերությունները բնավ խոչընդոտ չեն հանդիսացել, որ դարեր շարունակ  հայ ժողովրդի անվանի զավակներն Իրանի ճանաչման հարցում կամրջի դեր խաղային արևմտյան աշխարհի համար: Ուստի պատահական չէր, որ հայ արևելագետները լուրջ ներդրում են ունենում սկզբում ռուսական, հետագայում նաև խորհրդային արևելագիտության ասպարտեզում: (Անկախ Հայաստանի օրոք ձևավորված իրանագիտությունն ու հայ-իրանական արդեն նաև կրթամշակութային առնչություններն իրենց հերթին առանձին ուսումնասիրության նյութ են, որոնց բանկանաբար այժմ չենք կարող այստեղ անդրադառնալ):

 Այս հարցում անուրանալի է նաև այն հայորդիների վաստակը, ովքեր մեծ լումմա ներդրեցին պարսից գրականության նորացման և արևմտյան ժողովուրդների առաջադեմ գաղափարների ու գրականության լավագույն նմուշների պարսկերեն թարգմանության գործում: Բավական է հիշատակել միայն Մելքոմ խանի և Հովհաննես խան Մասեհյանի անունները, ովքեր մշակութային գործունեությունից զատ իրենց դիվանագիտական գործունեությամբ մեծ ավանդ բերեցին Իրան-Արևմուտք փոխճանաչման ոլորտում: Ե՛վ պարսից, և՛ հայ իրականության մեջ Շեքսպիրի ստեղծագործության առաջին թարգմանողը հենց Հովհաննես խան Մասեհյանն է:

Բուն հայաստանաբնակ հայության համար թեև խզվել էին դարավոր մշակութային ուղիղ կապերն Իրանի հետ, սակայն XIX-XX դարերի բազմաթիվ հայ հեղինակների ստեղծագործություններում շարունակում ենք նկատել պարսից դասական գրականության առանձին ժանրերի օգտագործման օրինակներ: Այս իմաստով հիշատակելի են Հովհաննես Թումանյանի, Վահան Տերյանի, Գեղամ Սարյանի, Եղիշե Չարենցի և այլոց ստեղծագործությունները:  

Իրանը կենտրոնական թեմա է դարձել Գեղամ Սարյանի «Գյուլնարա» պոեմում, Գարեգին Սևունցի «Թեհրան» վեպում և այլ երկերում:

Իրանական նովելի հիմնադիր Սեյեդ Մոհամմադ Ջամալզադեի հուշերում անդրադարձ կա նաև հայոց մեծ Եղեռնի իրադարձություններին: 1916 թ. Բաղդադից Բեռլին ուղևորվելիս Մ. Ջամալզադեն ականատեսի աչքերով է նկարագրում Միջագետքի անապատներում հայ տարագիրների կրած տառապանքները:

 XX դարի պարսից նորացված գրականության մեջ, մասնավորապես պատմական արձակում, հայի կերպարի կերտման գործում իրանցի հեղինակները տվել են բազմաթիվ օրինակներ: Հիշատակելի են Խոսրով Մոթազադի, Ֆավադ Ֆարուղիի, Էբրահիմ Զամանի Աշթիանիի, Մանուչեհր Մոթիիի և այլոց վեպերն ու նովելները, որոնցում հայերին հատկացված է չափացանց դրական դերակատարություն:

Գեղարվեստական գրականությունից զատ խիստ կարևոր է անդրադառնալ նաև իրանական գիտական գրականությանը: Հայոց Եղեռնի թեմային անդրադարձած իրանցի պատմաբան Էսմայիլ Ռային պատմագիտական տեսանկյունից հանգամանալից քննության է առնում հայ ժողովրդի պատմության այդ շրջանի կնճռոտ իրադարձությունները:

Ուշագրավ աշխատություն է XX դարի իրանցի խոշորագույն պատմաբան և գրականագետ Սայիդ Նաֆիսիի «Բաբաքե խորրամդին» մենագրությունը, որում հեղինակն իր ուսումնասիրության համար հիմնական նյութ քաղում է միջնադարյան հայ մատենագիրների պատմություններից:

Հայաստանյան իրականության մեջ գրեթե երկուհարյուրամյա մշակութային անջրպետի պայմաններում երկու ժողովուրդների մշակութային առնչությունների ջահը վառ պահած իրանագետ-նվիրյալներն են, որ իրենց գիտական և թարգմանական գործունեությամբ ստեղծել են ուսումնասիրությունների և թարգմանությունների լուրջ շտեմարան: Հենց այդ նվիրյալների ջանքերով էլ հայ հասարակությանը հաղորդակից է դարձել պարսից դասական գրականության գոհարներին:

Մեր այսօրվա հոբելյարի՝ պրոֆեսոր Ա. Կոզմոյանի ջանքերով և տողացի թարգմանությամբ է նաև, որ XX դարի հայ անվանի մի խումբ պոետներ բանաստեղծական  չափաբերմամբ հայ հասարակությանը հասու դարձրին պարսից մեծ դասականների ստեղծագործությունները:

Կատարած աշխատանքի մեծությունը կարող են վկայել հենց թարգմանված դասականների անունները՝ Ռուդաքի Սամարղանդի, Օ. Խայյամ, Մահսաթի Գանջավի, Խաղանի Շիրվանի, Հաֆեզ, Սաադի, Սուզանի, Մասուդ Սաադ Սալման և այլք... :

Իհարկե, մեկ հոդվածով հնարավոր չէ ընդգրկել անընդգրկելին, խոսել երկու ժողովուրդների գրական-մշակութային առնչությունների նույնիսկ միայն նոր և նորագույն շրջանի մասին: Այս փուլի գրական առնչություններից խոսելիս նույնիսկ մեկ գիտնականի գործունեությունը կարող է դառնալ առանձին ուսումնասիրության նյութ:

Եվս մեկ անգամ շնորհավորում ենք սիրելի պրոֆեսոր Ա. Կոզմոյանին և շնորհակալություն հայտնում ԻԻՀ դեսպանության Մշակույթի կենտրոնին՝ ի դեմ պարոն Հեյդարիի, և մեծանուն բանաստեղծ Շահրիարի անվան մրցանակը շնորհող հանձնաժողովին:

Հոդվածի բովանդակությունից ելնելով՝ հակված ենք իրանական մշակույթի ջահը Հայաստանում վառ պահած գիտնականին իրանական կողմից երախտագիտության խոսք ասելն իսկ համարել երկու ժողովուրդների մշակութային առնչությունների նոր տեսակ: Չէ՞ որ սա էլ մշակութային փոխշփման իրողություն է:

 Միջոցառման անցկացումը Կապույտ մզկիթում ևս ունի իր խորհուրդը: Այն Աստծո տուն լինելուց զատ, այսօր Հայաստանի մշակութային կյանքի անբաժանելի մասն է, իրանական հգևոր մշակույթի դեսպանը Երևանի սրտում:   

 

Գառնիկ Գևմրգյան