18/10/2021


հայերեն

Կարգին մրադկանց հետ քեֆ արա, գավերը լի՛ց, Կամ յրաի՛դ հետ խմիր գինին դու ոգելից, Թե ինչքա՞ն ես խմել, ոչ ոք թող չիմանա. Չափդ պահի՛ր ու չես ընկնի երբեք հալից։ Օմար Խայամ
Բովանդակություն
Clock
Պատմ.,քաղաքակրթ.

Պատմական ակնարկ

Իրանը մարդկային քաղաքակրթության բնօրրանն է։  Դեռևս մ.թ.ա. 4-3 հազարամյակում Իսլամական քաղաքակրթությունը սկսեց ձևավորվել Իրանի հարավ-արևմուտքում՝ Խուզիստան նահանգում։  Ավելի ուշ մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակում իրանական ցեղերը սկսեցին  կենտրոնական Ասիայից  գաղթել դեպի հարավային շրջանները և  բնակություն հաստատեցին Իրան երկրամասում։  Դեռևս մ.թ.ա. 9-րդ դարում  իրանական երկու ցեղախումբ ձևավորվել և  աչքի էին ընկնում այս բնակավայրում, դրանք   Մարերն ու Պարսիկներն էին։ Մ.թ.ա. 550թ. պարսիկները գահընկեց արեցին Մարերին, և Աքեմենյան  արքաները դուրս եկան միջազգային ասպարեզ։  Պարթևական և Սասանյան դինաստիաները հաջորդաբար ղեկավարեցին Իրանը։  Սասանյանները 652 թ. գահընկեց արվեցին մուսուլմանական բանակի կողմից և Իրանական ցեղերը ընդունեցին Իսլամըª  տարվելով այս կրոնի բարոյախրատական ուսմունքներով։

Արաբական հարձակումից հետո Իրանում հաստատվեց ՍաՖարյան դինաստիան, որը  Իրանի առաջին անկախ մուսուլմանական թագավորությունն էր (866-903)։  Սամանյան ու Ալ-բույե դինաստիաները մեծ ջանքեր են  նվիրել Իրանական վերածննդին։  1216 թ. Մոնղոլները արշավեցին Իրանի վրա, որի հետևանքով ավերվեցին բազմաթիվ քաղաքներ։  ՍեՖյան շրջանում (1501-1736), երբ Իրանը ձեռք էր բերել հզոր իշխանություն, երկիրն ապրեց մեծ առաջընթաց։  Հաջորդը դրանք ԱՖշարի և Զանդի դինաստիաներն էին, որոնք մեկը մյուսի հետևից կառավարեցին Իրանը XVIII-րդ դարում։  XIX-րդ դարը, երբ Իրանը ամբողջապես գտնվում էր Ղաջարների իշխանության ներքո, երկրի համար պառակտման շրջան էր։  Եւ ներքին, և արտաքին շատ իրադարձություններ երկրի ավերման շարժառիթը հանդիսացան։  1925 թ. Ղաջարական վերջին թագավորին գահընկեց անելուց հետո, Ռեզա Խանը անձամբ ստանձնեց երկրի իշխանությունը։  Ռեզա Շահի և նրա որդու, Մուհամեդ Ռեզա Պահլեվիի իշխանության օրոք երկրում տարածվեց քաղաքական և տնտեսական կախվածությունª  արևմտյան տերություններից, որոնք հանդգնելի և անհարգալից վերաբերմունք էին ցուցաբերում հանդեպ կրոնական արժեքների, իսկ սա մարդկանց մոտ ատելություն էր առաջանում Պեհլավական իշխանության նկատմամբ։  Այս ատելությունը արտահայտվում էր  բողոքի ցույցերում և հանրահավաքներում, որոնք անց էին կացվում 1978 թ. Իմամ Խոմեյնիի կազմակերպմամբ։ Ի վերջո 1979 թ. նրա առաջնորդմամբ հաղթանակեց  իսլամական հեղափոխությունը և  հիմնադրվեց Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը։