12/06/2021

հայերեն فارسی

Ես գիտե՛մ այս աշխարհը, ուր գողը նեցո՛ւկ է գողին, Ուր վեճի մեջ իմաստո՛ւնն է հաճախ պարտվում հիմարին, Ազնիվ մարդուն ամոթանք է տալիս ինչ-որ սրիկա… Իսկ մի կաթիլ խնդությունը՝ ձուլվում վշտի ծովերին: ՕՄԱՐ ԽԱՅԱՄ
Բովանդակություն
Clock
News > ԳԼՈՒԽ ՎԵՑԵՐՈՐԴ ԳԻՏՈԻԹՅՈԻՆ ՁԵՌՔ ԲԵՐԵԼՈՒ ԵՎ ԱՆՈԻՆ ՎԱՍՏԱԿԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ


  տպագրել        ուղարկել ընկերոջը

ԳԼՈՒԽ ՎԵՑԵՐՈՐԴ ԳԻՏՈԻԹՅՈԻՆ ՁԵՌՔ ԲԵՐԵԼՈՒ ԵՎ ԱՆՈԻՆ ՎԱՍՏԱԿԵԼՈՒ ՄԱՍԻՆ

 

Որդի՛ս, անգրագետ մարդը միշտ էլ անօգտակար է մուղեյլանի (մուղեյլանը փշոտ բույսի տեսակ է, որն աճում է Արաբական թերակղզում և Եգիպտոսում) նման, որը ճյուղեր ունի, բայց ստվեր չի գցում։ Այն ո՛չ իրեն է օգուտ բերում, ո՛չ էլ ուրիշին։ Ազնվաբարո ու անվանի մարդը, եթե նույնիսկ անգրագետ լինի, այ­նուամենայնիվ, մարդկանց կողմից միշտ էլ հարգված կլինի։ Թող մտածի նա, ով ո՛չ անուն ունի և ո՛չ էլ կրթություն։ Բայց որքան էլ ազնվազարմ լի­նես, ձգտիր ունենալ սեփական արժանիքներ, որովհետև սեփական արժա­նիքն ավելի գերադասելի է, քան ժառանգաբար ստացածը։ Ասված է. «Մար­դը գնահատվում է իր գիտելիքներով և ո՛չ թե տոհմիկությամբ։ Մարդու ար­ժանիքն իր բանականության ու գիտելիքների մեջ է և ոչ թե ժառանգած տոհմիկության»:

Մի՛ բավարարվիր այն փառքով, որը քեզ են տվել ծնողներդ, չէ՞ որ դա արտաքին փայլ է միայն։ Իսկական անունը կլինի այն, որ դու ձեռք կբերես քո սեփական գիտելիքներով, երբ Ահմեդի կամ Մուհամմեդի, Ջաֆարի ու Մուսայի փոխարեն անվանի «վարպետ» կամ «իմաստուն» կկոչեն քեզ։ Եթե մարդ տոհմիկության հետ մեկտեղ չունի նաև գիտելիքներ, նա ոչ մեկին պետք չէ։ Իսկ եթե որևէ մեկի մեջ հայտնաբերես այս երկու հատկա­նիշն էլ, պինդ բռնիր նրան և այլևս բաց մի՛ թող, որովհետև այդպիսի մարդը օգտակար է բոլորին։

Իմացի՛ր, որ անձնական բոլոր ունակությունների մեջ կարևորագույնը խոսելու ձիրքն է։ Մեր Արարիչը, թող փառավորվի նրա անունը, իր հորին­վածքների մեջ ամենից կատարյալ ստեղծել է մարդուն։ Մարդն իր մեջ ունե­ցած տասը զգայարանների շնորհիվ, ուրիշ կենդանիների համեմատությամբ առավելություն է ստացել։

Այղ զգայարաններից հինգը ներքին են, հինգը՝ արտաքին։ Ներքին հինգ զգայարաններն են՝ գիտակցությունը, հիշողությունը, պատկերացումը, ըն­կալությունը և խոսելու կարողությունը։ Իսկ արտաքին հինգ զգայարաններն են` լսողությունը, տեսողությունը, հոտոտելիքը, ճաշակելիքը և շոշափելիքը։ Սրանցից այն զգայարանները, որ ունեն նաև ուրիշ կենդանիներ, այնպիսիք չեն, ինչպիսիք մարդունն են։ Հենց այդ պատճառով էլ մարդը դարձել է կեն­դանական աշխարհի լիիրավ տիրակալը։

Եվ ահա, սա որ իմացար, լավ ուսումնասիրի՛ր խոսելու արվեստը և սո­վորություն դարձրու՝ միշտ լինել ճշտախոս, որպեսզի քո լեզուն ասի միայն այն, ինչ դու ես ցանկանում։ Չէ՞ որ ասված է. «Ով քաղցր լեզու ունի, նա ու­նի նաև շատ բարի կամեցողներ»: Բայց, չնայած քո ողջ հմտությանը, աշխա­տիր խոսքդ տեղին ասել, որովհետև անտեղի ասված խոսքը, թեկուզ և լավը լինի, իր նպատակին չի ծառայի։ Քեզ հեռու պահիր փուչ խոսակցությունից, որովհետև անօգուտ խոսքը կվնասի բոլորին։ Եթե բառից իմաստության հոտ չի գալիս, ուրեմն ավելի լավ է այն չարտասանվի, որովհետև իմաստուն­ները խոսքը համեմատում են գինու հետ, որը կարող է և՛ գլուխ ցավեցնել, և՛ դառնալ նույն գլխացավի դեղը։

Եթե չեն հարցնում, մի՛ խոսիր, քեզ հեռու պահիր անտեղի խոսելուց, իսկ եթե կհարցնեն մի բան, ճիշտ պատասխան տուր։

Մինչև չեն խնդրի, ոչ մեկին խորհուրդ մի՛ տուր, հատկապես այն մարդ­կանց, որոնց վրա խրատը չի ազդում։ Ուրիշների ներկայությամբ ոչ ոքի խոր­հուրդ մի՛ տուր, քանզի ասված է. «Ուրիշների ներկայությամբ մեկին խրատելը հավասար է անպատվելու»։

Մի՛ ձգտիր դարձի բերել վատ ուղու վրա կանգնած մարդուն, որովհետև միևնույն է, չես կարողանա։ Բունը ծուռ աճած և ծուռ ոստեր արձակած ծա­ռը կարելի է ուղղել միմիայն կտրելով ու տաշելով։

Ինչպես որ բարի խոսքը չես խնայի, այնպես էլ մի խնայիր հնարավորու­թյան սահմաններում նվերներ տալը. մարդիկ նվերով ավելի են գայթակղվում, քան խոսքով։

Քեզ հեռու պահիր կասկածելի տեղերից, վատահամբավ ու վատաբարո ընկերներից և մի՛ դարձիր քո սեփական անձի թշնամին։ Հաճախիր այնպիսի տեղեր, որ եթե քեզ փնտրեն ու գտնեն, չամաչես։

Հարստությունդ փնտրիր այնտեղ, որտեղ պահել ես։ Մի՛ ուրախացիր մարդկանց ղժբախտության վրա, որպեսզի նրանք էլ չուրախանան քո դժբախտությամբ։ Եթե ճշմարտությամբ վարվես, ճշմարտությամբ էլ կվարվեն  քեզ հետ։ Դու լավն ասա, որ լավն էլ լսես։ Անբերրի հողում ոչինչ մի՛ ցանիր, որովհետև ոչինչ չես հնձի և աշխատանքդ իզուր կանցնի։ Աներես մարդուն լավություն անելը նույնն է, ինչ աղուտ հողում սերմանելը։ Լավին լավով պատասխանիր և եղիր բարություն սովորեցնող, քանզի մարգարեն ասել է. «Բարին սովորեցնողը նույնն է, ինչ լավ գործ անողը»: Բարի գործ արա և հրամայիր, որ ուրիշներն էլ նույնն անեն, որովհետև բարի գործ անողն ու սո­վորեցնողը իրար եղբայրներ են, և դրանց միասնությունը երբեք չի խզվի։

Բարի գործ անելու մեջ երբեք մի" զլանա, որովհետև բարի և չար գործի հատուցումը կստանաս դեռևս այս աշխարհում, նախքան մյուս աշխարհ գնալդ։ Իսկ երբ որևէ մեկին լավություն անես, իմացի՛ր, որ դու ևս կստանաս այնպիսի հաճույք, ինչպիսին այդ մարդը։ Բայց եթե մեկին չարիք պատճառես, դու ևս կտառապես այնքան, որքան այդ մարդը։ Լավ ուշադրություն դարձրու և կզգաս, որ եթե մեկին տանջես, դու էլ կտանջվես ու եթե որևէ բան քեզ դուր չի գալիս, ապա դրանով չես կարող հիացնել և ուրիշին։ Այս­տեղից պարզ է, որ բարի և չար գործի հատուցումը կստանաս հենց այս աշխարհում ևեթ, մինչև այն աշխարհ գնալդ։ Իմ այս խոսքը ոչ ոք չի կարող ժխտել, որովհետև նա, ով իր կյանքում լավ կամ չար գործ է արել, կհասկանա, որ ես այս բանն ասելու իրավունքն ունեմ։

Եվ այսպես, քանի կարող ես, մարդու համար մի՛ խնայիր բարի գործ կա­տարելդ, քանզի բարեգործությունը վերջում տալիս է իր բարի պտուղը:

Առակ. լսել եմ, որ Բաղդադի Մութավաքիլ(Մութավաքիլը Աբբասյան հարստության տասներորդ խալիֆն է, որն իշխել  է 847-861 թվականներին) խալիֆն ունեցել է Ֆաթհի անունով մի ստրուկ, որը եղել է շատ գեղեցիկ և բախտավոր, չափազանց դաս­տիարակված ու խելացի։ Մութավաքիլը որդեգրում է նրան և ավելի բարձր գնահատում, քան իր հարազատ զավակներին: Այս Ֆաթհին մի անգամ ցան­կանում է լողալ սովորել։ Կանչում են նավաստիների, որոնք նրան լողալ են սովորեցնում Տիգրիս գետում։ Ֆաթհին դեռ երեխա է լինում, լողալու մեջ անվարժ, բայց, ինչպես երեխաները գիտեն, ինքն իրեն գիտունի տեղ է դնում և այնպես ցույց տալիս, որ իբր արդեն կարող է լողալ:

Մի օր, իր մարզիչից գաղտնի, Ֆաթհին գնում է լողալու։ Ջրի հոսքը շատ ուժեղ է լինում, և գետի ալիքները պոկում ու տանում են նրան։ Երբ Ֆաթհին զգում է, որ ալիքների դեմ պայքարելն անհնար է, ինքն իրեն տա­լիս է գետի հոսանքին և ջրերի հետ գնում այնքան, մինչև որ անհետանում է մարդկանց տեսադաշտից: Այնտեղ, գետի ափին, ջրից փորված մի քարանձավ է լինում։ Ջուրը, Ֆաթհիին որոշ ժամանակ տանելուց հետո, անսպասելիորեն բերում է այդ քարանձավի մոտ։ Տղան հավաքում է ուժերը, սողում քարանձավի մեջ, նստում է և ինքն իրեն ասում. «Այժմ հո փրկվեցի, Աստված օգնական եղավ ինձ»։ Նա այնտեղ մնում է յոթ օր ու գիշեր։

Հենց առաջին օրն ևեթ, երբ Մութավաքիլին տեղեկացնում են, որ Ֆաթհին խեղդվել է, նա իջնում է գահից, նստում գետնի վրա, կանչում է նավաստիներին և ասում. «Ով Ֆաթհիին կենդանի կամ մահացած բերի ինձ մոտ, նրան խոստանում եմ տալ հազար դինար»: (Դինարը ոսկյա դրամ է, որը կշռում է 3.6 գրամ) Եվ Մութավաքիլը երդվում է՝ Ֆաթհին ինչ վիճակում էլ որ լինի, մինչև իր մոտ չբերեն, իր աչքով չտեսնի նրան, բերանը հացի փշրանք չի դնելու։

Նավաստիները լողում են ու սուզվում Տիգրիսի մեջ, զգուշորեն փնտրում ամենուր: Յոթ օր հետո մի նավաստի անսպասելիորեն մտնում է այն քարանձավը, տեսնելով Ֆաթհիին, շատ է ուրախանում և ասում. «Դու մնա այստեղ, ես անմիջապես նավակ կբերեմ»։

Նավաստին հեռանում է այնտեղից, գալիս Մութավաքիլի մոտ և ասում.

- Ո"վ ուղղափառ, տեր իմ, եթե Ֆաթհիին կենդանի բերեմ, ի՞նչ կտաս ինձ։

- Հինգ հազար դինար, - պատասխանում է խալիֆը։

- Ես գտել եմ Ֆաթհիին, նա կենդանի է, - ասում է նավաստին։

Ֆաթհիին բերում են։ Մութավաքիլը նավաստուն տալիս է իր խոստացած գումարը, հետո կանչում է իր վեզիրին և ասում.

- Գնա իմ գանձատունը և հարստությանս կեսը բաժանիր աղքատներին: Այնուհետև խալիֆը կանչում է.

- Ֆաթհիին ուտելիք բերեք, նա հո յոթ օր էլ սոված է։

- Ով բարեպաշտ տեր իմ, ես կուշտ եմ, - ասում է Ֆաթհին։

- Ինչպե՞ս, դու Տիգրիսի ջրո՞վ ես սնվել, - հարցնում է Մութավաքիլը։

- Ո՛չ, այդ յոթ օրերի ընթացքում ես սոված չեմ մնացել, - պատասխանում է Ֆաթհին։ - Գետն ամեն օր բերում էր սկուտեղի վրա դրված տասը հաց։ Ամեն օր այդ հացերից կարողանում էի բռնել երկու-երեք հատ և սնվում էի դրանով։ Այդ հացերից յուրաքանչյուրի վրա գրված էր. «Մուհամմեդ իբն-ալ–Հուսեին ալ-Ասկաֆ»։

- Հայտարարել քաղաքում, գտնել և ինձ մոտ բերել այն մարդուն, որը հաց է գցել Տիգրիս գետը։ Ասացեք, որ ուղղափառ տերը նրան լավություն է անելու, թող չվախենա և գա, - Հրամայում է Մութավաքիլը։

Մունետիկներն իսկույն ևեթ հայտարարում են այդ։

Հաջորդ օրը գալիս է ինչ-որ մի մարդ և ասում.

- Գետում հաց գցողը ես եմ եղել, տե՛ր իմ։

- Դա ինչո՞վ կարող ես հաստատել, - հարցնում է Մութավաքիլը։

- Նրանով, որ ամեն մի հացի վրա գրված է իմ անունը՝ Մուհամմեդ իբնալ-Հուսեին ալ-Ասկաֆ, -պատասխանում է նա։

- Ապացույցը ճիշտ է, բայց քանի՞ տարի է, որ դու հաց ես գցում Տիգրիսի մեջ, - հարցնում է Մութավաքիլը։

Մեկ տարի, - պատասխանում է Մուհամմեդ իբնալ-Հուսեին ալ-Ասկաֆը։

- Բայց ի՞նչն է եղել դրա նպատակը, - հարցնում է Մութավաքիլը։

- Ասացվածք կա. «Բարություն արա և ջուրը գցիր, կգա ժամանակ, և դու կստանաս դրա արդյունքը»: Իմ ձեռքից էլ ուրիշ բարի գործ չէր գալիս, ուս­տի ես էլ անում էի այն, ինչ կարող էի ու նաև մտածում, թե դա մեկին օգուտ կտա, - պատասխանում է այդ մարդը։

- Դու ինչ լսել, այն էլ արել ես և ինչ արել, դրա արդյունքն էլ ստացել ես, - ասում է Մութավաքիլը և նրան նվիրում Բաղդադի մոտ գտնվող հինգ գյուղերից բաղկացած մի հողամաս, որպես կալվածք։

Այդ բարեգործը հարստանում է, դառնում շատ հարգելի մարդ, որի հետնորդները մինչև այժմ էլ ապրում են Բաղդադում։ ԱլՂայիմ բի-ամրի-լլահի թագավորության ժամանակ ես գնացել էի Մեքքա՝ հաջի դառնալու։ Ամենա­կալ տերն ինձ արժանացրեց այցելելու Աստծո տունը, որտեղ աղոթեցի և Բաղ­դադում էլ տեսա այդ բարեգործ մարդու թոռներին։ Իսկ այս պատմությունը լսել եմ Բաղդադի ծեր մարդկանցից և հնաբնակներից։

Հետևաբար, որդի՛ս, քանի դեռ կարող ես, բարի գործ կատարելը քեզ թող չհոգնեցնի։ Քո բարի գործերը ցույց տուր ժողովրդին, և երբ մարդիկ ճանա­չեն քեզ, որպես բարեգործի, այլևս ուրիշ կերպ չվարվես։ Լեզվով մի բան չա­սես ու հոգով մի այլ բան անես։ Չնմանվես այն վաճառականին, որը ցորեն է ցույց տալիս, բայց գարի է վաճառում։

Ամեն գործում դու ինքդ եղիր քո գլխի դատավորը, որովհետև ով քննա­դատում է իր սեփական անձը, նա դատավորի կարիք չի զգա։

Քո տխրությունը և ուրախությունը հայտնիր նրան, ով դրանք կկիսի քեզ հետ։ Մարդկանց ցույց մի՛ տուր տխրության և ուրախության նշաններ։ Ամեն տեսակի լավ ու վատ լուրերը թող միանգամից չուրախացնեն և ոչ էլ տխրեցնեն քեզ, որովհետև դա երեխայի վարվելակերպ է։ Համբերությունից երբեք դուրս չգաս, քանզի իմաստուններին ո՛չ ճշմարտությունն է անհանգստացնում և ո՛չ էլ սուտը։ Եթե երջանկությանը հաջորդում է տխրությունը, ապա դա երջանկություն մի՛ համարիր։ Նույնպես էլ` եթե տխրությանը հաջորդում է ուրախությունը, ուրեմն դա էլ մի՛ համարիր տխրություն։

Հուսահատական պահերին էլ մի՛ կորցրու հույսդ և իմացիր, որ երջանկությունն ու դժբախտությունը կապված են իրար հետ։

Այս աշխարհում ամեն ինչ անցողիկ է։ Քանի դեռ բերանումդ շունչ կա, բաց մի՛ թող ճշմարտության ճանապարհը։ Եթե որևէ մեկը վիճի հետդ, լռությամբ դադարեցրու վեճը և իմացի՛ր, որ հիմարների պատասխանը լռությունն է։

Ոչ մեկի աշխատանքը մի՛ անտեսիր, հարգիր բոլորի իրավունքները, հատկապես քո մտերիմների, որքան կարող ես, լավություն արա նրանց։ Հարգանքով վարվիր քո տոհմի ծերերի հետ։ Մարգարեն ասել է. «Ծեր մարդն ընտանիքում այն է, ինչ մարգարեն իր համայնքում»: Նրանց նկատմամբ եղիր անկեղծ, որպեսզի կարողանաս նկատել ինչպես նրանց արժանիքները, այնպես էլ թերությունները։

Եթե մեկի կողմից քեզ վտանգ է սպառնում, հնարավորության սահմանում շտապ պաշտպանիր գլուխդ։ Փորձության առաջ աչք չփակես, որովհետև թույն խմել ու ենթադրել, թե նրա մեջ դեղ կա, հիմարություն է։

Ուշադրություն դարձրու ժողովրդի փորձին, եթե տեսնես, որ առանց կրթության և արհեստի կկարողանաս անուն վաստակել և մի կտոր հաց ճարել, ոչինչ, մնա անգրագետ և անգործ, իսկ եթե ոչ, այդ դեպքում մի արհեստ սովորիր։ Սովորելուց և բարի խորհուրդ լսելուց մի՛ խուսափիր, որպեսզի հետո չամաչես։

Ուշադրություն դարձրու խելացի մարդկանց լավին ու վատին և հասկա­ցի՛ր, թե որտեղից է գալիս նրանց շահն ու կորուստը, օգուտն ու վնասը։ Այն, ինչ վնաս է բերում ժողովրդին, քեզ հեռու պահիր դրանից, մարմինդ վար­ժեցրու աշխատելու և սովորելու, ինչ չգիտես, սովորի՛ր։

Սոկրատեսն ասել է, որ չկա ավելի մեծ գանձ, քան գիտելիքը, չկա ավե­լի մեծ թշնամի, քան հիմար մարդը, չկա վսեմագույն արժանիք, քան գիտու­թյունը և չկա ավելի մեծ զարդարանք, քան ամոթի զգացումը։ Եվ դրա հա­մար էլ, որդի՛ս, ժամանակ գտիր սովորելու համար։ Ուր էլ լինես, ինչ էլ անելիս լինես, իզուր տեղը վայրկյան անգամ չպետք է կորցնես։ Եթե մոտերքում փորձառու ուսուցիչ չճարվի, այդ դեպքում կարող ես նույնիսկ տգետից մի բան սովորել։

            Եթե ուշադրությամբ հետևես անուս մարդուն և բանականության աչ­քով զննես նրան, նրա մեջ ինչը որ քեզ դուր չի գալիս, դա չպետք է անես։

Ալեքսանդր Մակեդոնացին ասել է. «Ես թշնամիներից ավելի շատ օգուտ եմ ստացել, քան ընկերներից։ Եթե ես վատ վարվեմ, ընկերներս սիրտս շահելու համար դա կթաքցնեն, իսկ թշնամին ինձ զայրացնելու համար երե­սով կտա։ Ես էլ կձերբազատվեմ այդ վատից, օգուտը կստանամ թշնամուց և ոչ թե ընկերոջից»: Դու էլ այդպես վարվիր. խելք սովորիր ոչ միայն իմաս­տունից, այլև անուս մարդուց։

Բոլոր մարդկանց էլ, լինեն նրանք բարձրատոհմիկ թե հասարակ, անհրաժեշտ է կրթություն ստանալ և լինել առաքինի, որովհետև հասակակիցներից կարելի է վեր բարձրանալ առաքինության և կատարելագործման ճանապարհով միայն։ Երբ դու գիտես այն, ինչը չգիտեն քո հասակակիցները, նրանցից քեզ միշտ վեր դասիր, իսկ ժողովուրդն էլ քեզ ավելի բարձր կգնահատի, քան քո հասակակիցներին: Երբ խելացի մարդը տեսնում է, որ առաքինության ու կատարելության համար մարդիկ առավելությունը տալիս են իրեն, կձգտի ավելի զարգացած ու լիակատար դառնալ։ Ով այսպես վարվի, նա շուտով կհաղթի բոլորին։ Երբ ձգտում ես գիտության, նշանակում է ցան­կանում ես առավելություն ձեռք բերել հասակակիցներիդ մեջ։ Գիտությունից ձեռք քաշելը քչով բավարարվելու նշան է։

Չափազանց օգտակար է գիտություն ձեռք բերելն ու ծուլության համար մարմինը պատժելը, քանզի ասում են. «Ծուլությունը մարմնի որդն է»։ Եթե մարմինդ քեզ չի ենթարկվում, զգույշ եղիր, որ չընկնես փորձանքի մեջ, որովհետև մարմինդ քեզ չի ենթարկվում ծուլության և հաճույքի նկատմամբ հակում ունենալու պատճառով։ Չէ՞ որ շարժումը մեր մարմնի բնական հատ­կանիշը չէ։ Այն բոլոր շարժումները, որ կատարում է մարմինը, ստիպողաբար է կատարում և ոչ թե իր ցանկությամբ, քանզի եթե դու չցանկանաս ու չստիպես, մարմինն իր կամքով երբեք չի կատարի որևէ շարժում։ Դրա համար էլ սեփական մարմինդ ստիպելով պիտի քեզ ենթարկես, որովհետև ով չի կա­րող իրեն ենթարկել իր մարմինը, նա չի էլ կարող իրեն ենթարկել նաև ուրի­շի մարմինը, հետևաբար այդպիսի մարդը չի կարող նաև գիտություն ձեռք բերել: Եվ երբ դու մարմինդ քեզ ենթարկես, կարժանանաս թե՛ այս և թե՛ այն կյանքին:

Ամեն տեսակ բարության հիմքը գիտությունն է, առաքինությունը, հնա­զանդությունը, բարեպաշտությունը, համեստությունը, արդարամտությունը և երկյուղածությունը։

Չնայած ամաչկոտության մասին հադիսում ասված է՝. «Ամաչկոտությունը հավատքի նավահանգիստն է», բայց հաճախ այն մարդկանց վնաս է բերում։ Այնքան ամաչկոտ մի՛ եղիր, որ դրա պատճառով սխալվես գործե­րիդ մեջ և վնաս հասցնես քո ձեռնարկումներին։ Երբեմն էլ պետք է վարվես համարձակ, եթե ուզում ես իրականացնել նպատակդ։ Ամաչիր անժուժկա­լությունից, հայհոյանքից, ստից ու անաստվածությունից, իսկ ուղիղ խոսքից և հարմար վարվելակերպից մի՛ քաշվիր, քանզի շատերն ամաչկոտության պատճառով չկարողացան հասնել իրենց նպատակին: Ինչպես որ հավատքի պտուղը ամոթխածությունն է, այնպես էլ ամոթխածության պտուղը՝ աղքատությունը, դրա համար էլ պետք է իմանալ և՛ մեկը, և՛ մյուսը, այսինքն՝ երբ է հարկավոր լինել ամոթխած և երբ՝ անամոթ ու վարվիր այնպես, որպեսզի մոտենաս բարօրության, քանզի ասված է. «Բարօրության նախադրյալն ամոթխածությունն է, իսկ չարի նախադրյալը՝ դարձյալ ամոթխածությունը»:

Անգրագետին մարդ մի՛ համարիր, իսկ բարի գործունեություն չծավալող գրագետին էլ գրագետ մի՛ համարիր։ Շրջահայաց, բայց գիտելիքներից զրկվածին մի՛ համարիր ճգնավոր, բայց տգետների հետ էլ մի՛ շփվիր, հատկապես այն տգետների, որոնք իրենց իմաստուն են համարում և բավարարվում իրենց տգիտությամբ։ Հարաբերվիր միմիայն խելացի, անվանի մարդկանց հետ, քանզի բարի մարդկանց հետ շփվելուց բարի անուն են վաստա­կում։ Մի՞թե չես տեսնում, որ երբ քնջութի յուղի հետ վարդ կամ մանուշակ են խառնում և որոշ ժամանակ թողնում, նրան արդեն անվանում են մանու­շակի կամ վարդի յուղ և ոչ թե քնջութի։

Մի՛ մոռացիր բարությունը։ Եթե մեկը քեզանից օգնություն է խնդրում, ձեռքով մի հրիր, որովհետև նրա համար իր դժբախտությունն էլ բավական է։ Քո վարվելակերպի նպատակը դարձրու բարի գործն ու մարդասիրությունը և վատ սովորությունից քեզ հեռու պահիր։

Վատնող մի՛ եղիր, քանզի շռայլության պտուղը հոգսն է, հոգսի պտու­ղը՝ կարիքը, իսկ կարիքի պտուղը՝ նվաստացումը։ Ձգտիր արժանանալ խելա­ցի մարդկանց գովասանքին, որովհետև հիմարների ու անարժան մարդկանց գովքը վիրավորական է։

Առակ. ասում են, որ մի անգամ Պլատոնը քաղաքի երևելի անձանց հետ հանգստանում էր։ Ինչ-որ մեկը մոտենում է նրան, նստում կողքին և սկսում է զրուցել։ Զրույցի կեսին նա ասում է. «Ո՛վ իմաստուն, այսօր ես տեսա այ­սինչին, որը խոսում էր քո մասին, գովաբանում էր քեզ և ասում, թե Պլատոնի նման մարդ երբեք ո՛չ եղել է և ո՛չ էլ կլինի։ Ահա ես ուզում եմ քեզ հայտնել այդ լուրը»։

Իմաստուն Պլատոնը, լսելով այս խոսքերը, խոնարհում է գլուխը, հեծկլտում ու շատ է տխրում։ Այդ մարդը հարցնում է. «Ո՛վ իմաստուն, քեզ ինչ­պիսի՞ վիրավորանք պատճառեցի, որ դու այդպես տխրեցիր»։ Պլատոնը պա­տասխանում է. «Օ՛, խոջա, դու ինձ չվիրավորեցիր, բայց կա՞ ավելի մեծ դժբախտություն, քան ինչ-որ հիմարի գովքը։ Չգիտեմ, թե նրա խելքին դուր եկող ի՞նչ հիմարություն եմ ասել, որ կարողանամ ուղղել։ Ես նրա համար եմ տխրում, որ դեռևս տգետ եմ, քանզի նա, ում գովում է տգետը, ամենատգետն է»։

Այս առիթով էլի մի բան հիշեցի։

Առակ. լսել եմ, որ մի անգամ Մուհամմեդ իբն-Զա-քարիա առ-Ռազին իր աշակերտի հետ գնում է։ Ճանապարհին նրան հանդիպում է մի դիվահար և ասում. «Մուհամմեդ Զաքարիայից բացի ինձ ոչ ոք դուր չի գալիս» ու` նայելով նրա դեմքին, ծիծաղում է։ Մուհամմեդը ետ է վերադառնում, գնում է տուն, հրամայում է պատրաստել թիմիանի եփուկ ու խմում է։ Աշակերտները հարցնում են. «Ինչո՞ւ ես խմում այս եփուկն այս ժամին»։ Նա պատաս­խանում է. «Այն դիվահարի ծիծաղի պատճառով։ Եթե նա իմ մեջ խենթու­թյան նման մի բան չնկատեր, դեմքիս չէր ծիծաղի, քանզի ասում են, որ ամեն մի թռչուն իր նմանի հետ է թռչում»։

Որդի՛ս, տաքարյուն ու կոպիտ մի՛ եղիր։ Եղիր համբերող, բայց այնքան փափուկ էլ մի՛ եղիր, որ քեզ կուլ տան։ Բոլոր տեսակի մարդկանց հետ լավ հարաբերություն ունեցիր, որովհետև բարի վերաբերմունքով կարող ես իրա­կանացնել ցանկությունդ թե՛ մտերիմի և թե՛ թշնամու մոտ։ Ոչ մեկին մի՛ դրդիր չարագործության, որովհետև չարություն սովորեցնելը հավասարա­զոր է չարագործության։ Եթե նույնիսկ մեկը քեզ իզուր տեղը վիրավորի, դու աշխատիր չվիրավորել նրան։ Պետք է իմանաս, որ բարության տունը գտնվում է մարդասիրության փողոցի վրա։ Մարդկայնության հիմքը բարությունն է և եթե մարդ ես, բարի եղիր։ Մարդը պիտի նայի հայելու մեջ, եթե իր տեսքը հաճելի է, ապա նրա վարվեցողությունը ևս դեմքի նման գեղեցիկ պիտի լինի։ Իսկ եթե նայի հայելու մեջ ու տեսնի, որ տգեղ է, ուրեմն նա պետք է կրկնապատկի իր բարի գործերի թիվը, որովհետև եթե չարություն անի, վատին վատը կգումարվի և երկուսը միասին ավելի մեծ դժբախտություն կբերեն։ Ախր, գեղեցիկին այլանդակություն չի սազի, հնարավոր չէ, որ ցորենից գարի բուսնի և գարուց՝ ցորեն։ Եվ այս իմաստով, ես մի քառյակ ունեմ.

Օ՜, պաշտելիս, դու ինձ չարն ես մատուցում,

Էլ ինչո՞ւ ես ինձնից բարին սպասում։

Գնա՛, գնա՛, սիրտ իմ գնա՛, կմոլորվես,

Եթե գարի ես ցանել, անհնար է ցորեն հնձել։

Խորհուրդներ ընդունիր միայն անկեղծ, փորձված ընկերներից և նրանց հետ միշտ խորհրդակցիր առանձին։ Երբ կարդաս իմ խոսքերը և ուսում առ­նես, թող գիտությունը քեզ չգոռոզացնի ու չմտածես, որ ամեն ինչ գիտես, դու քեզ նորից անուս համարիր։ Գրագետ կլինես միայն այն ժամանակ, երբ կզգաս, որ գիտելիքներդ նվազ են։

Առակ. լսել եմ, որ Խոսրով Փարվիզի թագավորության ժամանակ, Բոզորջմիհրի վեզիրության շրջանին Ռումից մի դեսպան է գալիս։ Պարսիկ թագավորների սովորության համաձայն Խոսրովը նստում է իր գահին և ընդունում դեսպանին։ Թագավորը ցանկանում է, որ իր վեզիրի գիտուն լինելու մասին բոլորն իմանան, դրա համար էլ դեսպանի ներկայությամբ Խոսրովը դիմում է վեզիրին այսպես. «Ո՜վ ամենագետ, դու գիտես այն ամենը, ինչ գո­յություն ունի աշխարհում». և ուզում է, որ նա էլ պատասխանի՝ «Գիտեմ», բայց Բոզորջմիհրն ասում է. «Ո՛չ, տեր իմ»։ Այսպիսի պատասխանն անհանգստացնում է Խոսրովին, և նա ամաչում է դեսպանից ու հարցնում. «Իսկ ո՞վ գիտի ամեն ինչ»։ Վեզիրը պատասխանում է. «Ամեն ինչ գիտի միայն ամեն ինչ անողը, իսկ նա էլ դեռ չի ծնվել իր մորից»։

Դրա համար էլ, որդի՛ս, դու քեզ ամենագետի տեղ մի՛ դիր, քանզի երբ քեզ տգետ համարես, ավելի շատ գիտելիք ձեռք կբերես, ախր, ամենաիմաստունը նա է, ով զգում է իր գիտելիքների պակասը։

Չնայած իր մեծ գիտելիքներին, Սոկրատեսն ասել է. «Կարող եմ ասել, որ ոչինչ չգիտեմ, անգրագետ եմ, բայց դա իմ կողմից մեծ իմաստունի անուն վաստակելու հավակնություն կլինի։ Ես չեմ կարող ասել դա, որովհետև մեծ մարդիկ և իմաստունները կկշտամբեն ինձ ու կասեն, որ ես սեփականացրել եմ աշխարհի իմաստությունը»:

            Բու Շուքուր Բալխին մի բեյթում գիտելիքների համար գովում է իրեն այսպես.

Այնպիսի բարձունքի հասավ գիտակցությունս,

Որ այժմ զգացի, թե ի՜նչ տգետ եմ ես։

Դրա համար էլ, որդի՛ս, եթե մեծ գիտնական էլ լինես, մի՛ մեծամտիր։ Նույնիսկ եթե այնպիսի գործ պատահի քեզ, որ կարողանաս քո ընդունակու­թյամբ կատարել այն, այնուամենայնիվ, ինքնագլխությամբ մի՛ համառիր, որովհետև ով հենվում է միմիայն սեփական կարծիքին, նա միշտ էլ կզղջա։ Խորհուրդ վերցնելուց մի՛ խուսափիր, խորհրդակցիր փորձառու, իմաստուն ծերունիների և հավատարիմ ընկերների հետ։ Նույնիսկ Մուհամմեդը, որ Աստ­ծո ընտրյալն էր և իմաստուն, ուներ մարգարեական ձիրք, նրա գործերը կար­գավորում, ուսուցանում, օգնում և խրատում էր ինքը` ամենաբարձրյալն Աստ­ված, դարձյալ ասել է նրան. «Ո՜վ Մուհամմեդ, ընկերների և ընտրյալ ժողովուրդի հետ խորհրդակցիր, որովհետև որոշում ընդունելը քո գործն է, իսկ կատարելը՝ իմը»։

Իմացի՛ր, որ մի մարդու գաղափարը երկու մարդու գաղափարին չի հաս­նի, քանզի հնարավոր չէ մեկ աչքով տեսնել այն, ինչ կարող ես տեսնել զույգ աչքով։ Դու մի՞թե չես տեսնում, որ երբ հիվանդանում է բժիշկը և հիվանդու­թյունը դառնում է ուժեղ ու անտանելի, սա որքան էլ լավ բժիշկ լինի, միև­նույն է, չի կարող բուժել իրեն։ Նա կարող է հրավիրել նվազ գիտելիքների տեր բժշկի ու նրա խորհուրդներով բուժվել։

Եթե քո մտերիմի հետ մի բան պատահի, ապա նրան օգնելու համար ո՛չ անձդ խնայիր և ո՛չ էլ փողդ, եթե նույնիսկ նա լինի քո թշնամին ու նախանձողը, քանզի քո նկատմամբ կավելանա նրա սերը, կարող է նույնիսկ թշնա­միդ բարեկամ դառնա։ Զարգացած ու պերճախոս մարդկանց ողջույնը գնահատիր և նրանց հետ սիրալիր վերաբերվիր, որպեսզի նրանք էլ տենչագին ձգտեն քո ողջույնին։ Ամենախեղճ մարդը նա է, ում ոչ ոք չի ողջունում, թե­կուզ նա իր գիտելիքներով կատարյալ լինի։

Պերճախոս մարդկանց հետ մի՛ շաղակրատիր, քանզի շատախոսությունը չի սազում գիտակից մարդուն։ Ախր, եթե գիտուն մարդը շատախոս է, ուրեմն նրա գիտելիքներն անտեղի են ու բառերն էլ կորցնում են իրենց հմայքը։ Դրա համար էլ սովորիր խոսելու կարգ ու կանոնը։

 Ալ-Ղայիմ բի-ամրի-լլահին Աբբասյան դինաստիայի քսանվեցերորդ խալիֆն է, որն իշխել է 1031-1075 թվականներին

 

 Խոջա նշանակում է պարոն, մեծ վաճառական, մահմեդական պալատական պաշտոնյա, թուրք կամ պարսիկ ուսուցիչ

 Աբու-Բեքր Մուհամմեդ իբն-Յահյա Ռազի-պարսիկ անվանի բժիշկ: Ծնվել է 854 թվին, Ռեյ քաղաքում և մահացել 932 թվին իր ծննդավայրում: Եղել է լայն մտահորիզոնի տեր գիտնական: Գիտական աշխատություններ է գրել ոչ միայն բժշկության, այլև` փիլիսոփայության, երաժշտության, քիմիայի և գրականության վերաբերյալ

 Թիմիանը հոտավետ բույս է: Հին Իրանում այս բույսի եփուկով բուժում էին հոգեկան հիվանդությունը: Բույսը տարածված է` Եվրոպայում, Ասիայում և Հյուսիսային Աֆրիկայում

 Բոզորջմիհրը եղել է Խոսրով Անուշիրվանի վեզիրը, որի բազմակողմանի զարգացածության մասին գոյություն ունեն բազմաթիվ լեգենդներ: Նրա անունը իդեալական վեզիրի ու խորհրդատուի օրինակ է դարձել Արևելքի պատմության մեջ

 Ռում-պարսկերեն այսպես էին կոչում Հին Հռոմը, 4-րդ դարի վերջից այդ տարածքն ընդգրկում էր Բյուզանդիան, 19-րդ դարից` Փոքր Ասիան, իսկ 15-16-րդ դարերում` Թուրքիայի զբաղեցրած տերիտորիան

  •  Աբու-Շուքուր Բալխին Սամանյանների շրջանի նշանավոր բանաստեղծ է / 10-րդ դար /

 ՔԵՅ-ՔԱՈԻՍՆ ՈԻ ՆՐԱ - «ՂԱԲՈԻՍ-ՆԱՄԵՆ»

Ռուսերենից թարգմանեցին

Արամ և Մաղվալա Սահակյանները

 


 باب ششم: اندر فروتنی و افزونی هنر - عنصرالمعالی  قابوس‌نامه 

بدان و آگاه باش که مردم بی‌هنر مادام بی‌سود باشند، چون مغیلان که تن دارد و سایه ندارد، نه خود را سود کند و نه غیر خود را و مردم بسبب و اصل اگر بی‌هنر بود از روی اصل و نسب از حرمت داشتن مردم بی‌بهره نباشد و بتر آن بود که نه گوهر دارد و نه هنر؛ اما جهد کن که اگر چی اصیل و گوهری باشی گوهر تن نیز داری که گوهر تن از گوهر اصل بهتر، چنانک گفته‌اند: الشرف بالعقل و الادب لا بالاصل و النسب، که بزرگی خرد و دانش راست نه گوهر و تخمه را و بدانک ترا پدر و مادر نام نهند هم‌داستان مباش، آن نشانی بود، نام آن بود که تو بهنر بر خویشتن نهی تا از نام زید و جعفر و عم و خال باستاد فاضل و فقیه و حکیم افتی، که اگر مردم را با گوهر اصل گوهر هنر نباشد صحبت هیچ کس را بکار نیاید و در هر که این دو گوهر یابی چنگ در وی زن و از دست مگذار که وی همه را بکار آید و بدانک از همه هنر ها بهترین هنری سخن گفتن است که آفریدگار ما جلّ جلاله از همه آفریده هاءِ خویش آدمی را بهتر آفرید و آدمی فزونی یافت بر دیگر جانوران بده درجه که در تن اوست: پنج از درون و پنج از بیرون.

اما پنج نهانی چون اندیشه و یاد گرفتن و نگاه داشتن و تخیل کردن و تمیز و گفتار و پنج ظاهر چون سمع و بصر و شم و لمس و ذوق و از این جمله آنچ دیگر جانوران را هست، نه برین جمله که آدمی راست. پس آدمی بدین سبب پادشاه و کامکار شد بر دیگر جانوران و چون این بدانستی زفان را بخوبی و هنر آموختن خو کن و جز خوبی گفتن زفان را عادت مکن گفت، که زفان تو دایم همان گوید که تو او را بر آن داشته باشی و عادت کنی، که گفته‌اند: هر که زفان او خوشتر هواخواهان او بیشتر و با همه هنرها جهد کن تا سخن بجایگاه گویی که سخن نه بر جایگاه اگر چه خوب باشد زشت نماید و از سخن بی‌فایده دوری گزین که سخن بی‌سود همه زیان باشد و سخن که ازو بوی دروغ آید و بوی هنر نیاید ناگفته بهتر، که حکیمان سخن را به نبیذ ماننده کرده‌اند که هم ازو خمار خیزد و هم بدو درمان خمار بود.

اما سخن ناپرسیده مگوی و تا نخواهند کس را نصیحت مکن و پند مده، خاصه آن کس را که پند نشنود که او خود افتد و بر سر ملا هیچ کس را پند مده که گفته‌اند: النصح بین الملاء تقریع؛ اگر کسی به کژی برآمده بود گرد راست کردن او مگرد که نتوانی، که هر درختی را که کژ برآمده بود و شاخ زده بود و بالا گرفته جز ببریدن و تراشیدن راست نگردد. چنانک بسخن بخیلی نکنی اگر طاقت بود بعطاء مال هم بخیلی مکن که مردم فریفتهٔ مال زودتر شوند که فریفتهٔ سخن و از جای تهمت زده پرهیز کن و از یار بداندیش و بدآموز دور باش و بگریز و در خویشتن بغلط مشو و خویشتن را جایی نه که اگر بجویندت هم‌آنجا یابند تا شرمسار نگردی و خود را از آنجای طلب که نهاده باشی تا باز یابی و بزیان و بغم مردم شادی مکن تا مردمان بزیان و غم تو شادی نکنند.

داد بده تا داد یابی و خوب گوی تا خوب شنوی و اندر شورستان تخم مکار که بر ندهد و رنج بیهوده بود، یعنی که با مردم ناکس نیکی کردن چون تخم در شورستان افکندن باشد. اما نیکی از سزاوار نیکی دریغ مدار و نیکی آموز باش که پیغامبر گفته است، علیه السلام: الدال علی الخیر کفاعله، و نیکی کن و نیکی فرمای که این دو برادرند که پیوندشان ازمانه بگسلد و بر نیکی کردن پشیمان مباش که جزای نیک و بد هم درین جهان بتو رسد، پیش از آنک بجاء دیگر روی و چون تو با کسی نکوئی کنی بنگر که اندر وقت نکوئی کردن هم‌چندان راحت بتو رسد که بدان کس رسد و اگر با کسی بدی کنی چندانی که رنج بوی رسد بر دل تو ضجرت و گرانی رسیده باشد و از تو خود بکسی بد نیاید و چون بحقیقت بنگری بی‌ضجرت تو از تو بکسی رنجی نرسد و بی‌خوشی تو راحتی از تو بکسی نرسد، درست شد که مکافات نیک و بد هم درین جهان بیابی، پیش از آنک بدان جهان رسی و این سخن را که گفتم کسی منکر نتواند شدن که هر که در همه عمر خویش با کسی نیکی یا بدی کردست چون بحقیقت بیندیشد داند که من بدین سخن بر حقم و مرا بدین سخن مصدق دارند، پس تا توانی نیکی از کسی دریغ مدار که نیکی آخر یکروز بر دهد.

حکایت: شنیدم که متوکل را بندهٔ بود فتح نام، بغایت خوبروی و روزبه و همه منبر ها و ادبها آموخته و متوکل او را بفرزندی پذیرفته و از فرزندان خود عزیزتر داشتی؛ این فتح خواست که شنا کردن آموزد، ملاحان بیاوردند و او را در دجله شنا کردن همی‌آموختند و این فتح هنوز کودک بود و بر شنا کردن دلیر نگشته بود، فاما چنانک عادت کودکان بود از خود می‌نمود که شنا آموخته‌ام، یک روز پنهانی استاد بدجله رفت و اندر آب جست و آب سخت قوی میرفت، فتح را بگردانید، چون فتح دانست که با آب بسنده نیاید با آب بساخت و بر روی آب همی شد تا از دیدار مردم ناپیدا شد، چون وی را آب بارهٔ ببرد و بر کنار دجله سوراخها بود، چون بکنار آب بسوراخی برسید جهد کرد و دست بزد و خویشتن اندر آن سوراخ انداخت و آنجا بنشست و با خود گفت که تا خدای چه خواهد، بدین وقت باری خود را ازین آب خون‌خوار جهانیدم و هفت روز آنجا بماند و اول روز که خبر دادند متوکل را که فتح در آب جست و غرقه شد از تخت فرود آمد و بر خاک بنشست و ملاحان را بخواند و گفت هر که فتح را مرده یا زنده بیارد هزار دینارش بدهم و سوگند خورد که تا آنگاه که وی را بر آن حال که هست نیارند من طعام نخورم. ملاحان در دجله رفتند و غوطه می‌خوردند و هر جای طلب می‌کردند تا سر هفت روز را، اتفاق را ملاحی بدان سوراخ افتاد، فتح را بدید، شاد گشت و گفت هم اینجا باش تا زورقی بیارم؛ از آنجا بازگشت و پیش متوکل رفت و گفت: یا امیرالمؤمنین اگر فتح را زنده بیارم مرا چه دهی؟ گفت: پنج هزار دینار نقد بدهم. ملاح گفت: یافتم فتح را زنده، زورقی بیاوردند و فتح را ببردند. متوکل آنچ ملاح را گفته بود بفرمود تا در وقت بدادند. وزیر را بفرمود و گفت که در خزینهٔ من رو، هر چه هست یک نیمه بدرویشان ده. بدادند. آنگاه گفت طعام بیاریت که وی گرسنهٔ هفت روزه است. فتح گفت: یا امیرالمؤمنین من سیرم، متوکل گفت: مگر از آب دجله سیر شدی؟ فتح گفت: نه کی من این هفت روز گرسنه نه بودم، کی هر روز بیست تا نان بر طبقی نهاده بر روی آب فرود آمدی و من جهد کردمی تا دو سه تا از آن نان برگرفتمی و زندگانی من از آن نان بودی و بر هر نان نوشته بود کی محمد بن الحسین الاسکاف. متوکل فرمود که در شهر منادی کنید که آن مرد که نان در دجله افکند کیست و بگوئیت تا بیاید که امیرالمؤمنین با او نیکوئی خواهد کرد، تا نترسد. چنین منادی کردند، روز دیگر مردی بیامد و گفت منم آن کس، متوکل گفت: بچه نشان؟ مرد گفت: بآن نشان که نام من بر روی هر نانی نوشته بود که محمد بن الحسین الاسکاف. متوکل گفت: نشان درست است، اما چندگاهست که تو درین دجله نان می‌اندازی؟ محمد بن الحسین گفت: یک سالست. متوکل گفت: غرض تو ازین چه بود؟ مرد گفت: شنوده بودم که نیکی کن و بآب انداز، که روزی بر دهد و بدست من نیکی دیگر نبود، آنچ توانستم همی‌کردم و با خود گفتم تا چه بر دهد. متوکل گفت: آنچ شنیدی کردی، بدانچ کردی ثمره یافتی. متوکل وی را در بغداد پنج دیه ملک داد. مرد بر سر ملک رفت و محتشم گشت و هنوز فرزندان او در بغداد مانده‌اند و بر روزگار القائم بامرالله من بحج رفتم، ایزد تعالی مرا توفیق داد تا زیارت خانهٔ خدای بکردم و فرزندان وی را بدیدم و این حکایت از پیران و معمران بغداد شنودم.

پس تا بتوانی از نیکی کردن میاسای و خود را بنکوکاری بمردمان نمای و چون نمودی بخلاف نموده مباش و بزفان دیگری مگوی و بدل دیگر مدار، تا گندم نمای جو فروش نباشی و اندر همه کار ها داد از خود بده که هر که داد از خویشتن بدهد از داور مستغنی باشد و اگر غم و شادیت باشد غم و شادی با آن کسی گوی که او را تیمار غم و شادی تو بود و اثر غم و شادی پیش مردمان پیدا مکن و به هر نیک و بد زود شادمان و زود اندوه‌گین مشو، که این فعل کودکان باشد و بکوش تا بهر محال از حال خویش نکردی که بزرگان بهر حق و باطل از جای خویش بنشوند و هر شادی که بازگشت آن بغم باشد آن را شادی مشمر و هر غمی که بازگشت آن بشادیست آن را بغم مشمر و بوقت نومیدی اومیدوارتر باش و نومیدی در اومید بسته دان و اومید را در نومیدی و حاصل همه کارهاء جهان بر گذشتن دان و تا تو باشی حق را منکر مشو و اگر کسی با تو بستهد بخاموشی آن ستهنده را بنشان و جواب احمقان خاموشی دان؛ اما رنج هیچ کس ضایع مگردان و همه کس را بسزا حق بشناس، خاصه حق قرابات خویش را و چندانک طاقت باشد با ایشان نکوئی کن و پیران قبیلهٔ خویش را حرمت دار، چنانک رسول صلی الله علیه و علی آله و سلم گفت: الشیخ فی قومه کالنبی فی امته، ولکن بایشان مولع مباش، تا هم چنانک هنر ایشان می‌بینی عیب نیز بتوانی دیدن و اگر از بیگانه ناایمن گردی زود خود را از وی بمقدار ناایمنی ایمن گردان و بر ناایمن بگمان ایمن مباش، که زهر بگمان خوردن از دانائی نباشد و بهنر خود غره مشو و اگر به بی‌خردی و بی‌هنری نان بدست توانی آوردن بی‌خرد و بی‌هنر باش و اگر نه هنر آموز و از آموختن و سخن نیک شنودن ننگ مدار تا از ننگ برسته باشی و نیک بنگر به نیک و بد و عیب و هنر مردمان و بشناس که نفع و ضرر ایشان و سود و زیان ایشان از چیست و تا کجاست و منفعت خویش از آن میان بجوی و پرس که چه چیزهاست که مردم را بزیان نزدیک کند، از آن دور باش و بدآن نزدیک باش که مردم را بمنفعت نزدیک گرداند و تن خویش را بعث کن بفرهنگ و هنر آموختن، چیزی که ندانی بیآموزی و این ترا بدو چیز حاصل شود: یا بکار بستن آن چیز که {دانی}، یا بآموختن آن چیز که ندانی.

سقراط گفت: که هیچ گنجی به از دانش نیست و هیچ دشمن برتر از خوی بد نیست و هیچ عزی بزرگوارتر از دانش نیست و هیچ پیرایهٔ بهتر از شرم نیست. پس چنان کن ای پسر که دانش آموختن را پیدا کنی و در هر حال که باشی چنان باش که یک ساعت از تو درنگذرد تا دانش نیاموزی که دانش نیز از نادان بباید آموخت، از بهر آنک هرگاه بچشم دل در نادان نگری و بصارت عقل بر وی گماری آنچ ترا از وی ناپسندیده آید دانی که نباید کرد، چنانک اسکندر گفت که نه من منفعت همه از دوستان یابم، بل که نیز از دشمنان یابم، اگر در من فعلی زشت بود دوستان بر موجب شفقت بپوشانند تا من ندانم و دشمن بر موجب دشمنی بگوید تا مرا معلوم شود، آن فعل بد از خویشتن دور کنم، پس آن منفعت از دشمن یافته باشم نه از دوست و تو نیز آن دانش از نادان آموخته باشی، نه از دانا و بر مردم واجب است، چه بر بزرگان و چه بر فروتران، هنر و فرهنگ آموختن، که فزونی بر همه هم‌سران خویش بفضل و هنر توان کرد، چون در خویش هنری بینی که در اشکال خود نبینی همیشه خود را فزون از ایشان دانی و مردمان ترا نیز فزون‌تر دانند، از همه سران تو بقدر و بفضل و هنر تو و چون مرد عاقل بیند که وی را افزونی نهادند بر همسران او، بفضل و هنر، جهد کند تا فاضل‌تر و هنرمندتر شود. پس هر گاه کی مردم چنین کند دیر نپاید که بزرگوار بر همه کس شود و دانش جستن برتری جستن باشد بر همسران خویش و هم‌مانندان و دست باز داشتن از فضل و هنر نشان خرسندی بود بر فرومایگی و آموختن هنر و تن را مالیدن از کاهلی سخت سودمند بود، که گفته‌اند: که کاهلی فساد تن باشد، اگر تن ترا فرمان‌برداری نکند نگر تا ستوه نشوی زیرا که تن از کاهلی و دوستی آسایش ترا فرمان نبرد، از بهر آنک تن ما را تحرک طبیعی نیست و هر حرکتی که تن کند بفرمان کند، نه بمراد، که هرگز تا تو نخواهی و نفرمایی تن ترا آرزوی کار نکند؛ پس تو تن خود را بستم فرمان‌بردار گردان و بقصد او را بطاعت آر، که هر که تن خود را فرمان‌بردار نتواند کردن تن مردمان را هم مطیع خویش نتواند کردن و چون تن خویش را فرمان‌بردار خویش کردی بآموختن هنر سعادت دو جهان یافتی، که سلامتی دو جهان اندر هنرست و سرمایهٔ همه نیکها اندر دانش و ادبست، خاصه ادب نفس و تواضع و پارسائی و راست‌گوئی و پاک‌دینی و پاک شلواری و بی‌آزاری و بردباری و شرمگینی است. اما بحریت شرمگینی، اگر چه گفته‌اند که: الحیاء من الایمان، بسیار جای باشد که شرم بر مردم وبال گردد، چنان شرمگین مباش که از شرمگینی در مهمان خویش تقصیر کنی و خلل در کار تو راه یابد، که بسیار جای بود که بی‌شرمی باید کردن، تا غرض حاصل شود و شرم از ناحفاظی و فحش و دروغ گفتن دار و {از} گفتار و صلاح کردار شرم مدار، که بسیار مردم باشد که از شرمگینی از غرضهاء خویش بازماند، چنانک شرمگینی نتیجهٔ ایمانست بی‌نوائی نتیجه شرمگینی است و جای شرم و جای بی‌شرمی هر دو بباید دانست، آنچ بصلاح نزدیک‌تر است میباید کرد که گفته‌اند که: مقدمهٔ نیکی شرمست و مقدمهٔ بدی هم شرمست. اما نادان را مردم مدان و دانای بی‌هنر را دانا مشمر و پرهیزگار بی‌دانش را زاهد مدان و با مردم نادان هم‌صحبت مگیر، خاصه با نادانی که پندارد که داناست و بر جهل خرسند و صحبت جز با خردمند مدار که از صحبت نیکان مردم نیک‌نام گردد، نه بینی که روغن از کنجدست ولیکن چون روغن کنجد را با بنفشه یا با گل بیامیزی چندگاه با گل یا بنفشه بماند از آمیزش روغن {با} گل یا بنفشه از برکات صحبت نیکان او را هیچ روغن کنجد نگویند؛ مگر که روغن گل یا روغن بنفشه و صحبت نیکان و کردار نیک را ناسپاس مشو و فراموش مکن و نیازمند خویش را بر سر مزن که وی را زدن خود رنج و نیازمندی خود تمام بود و خوش‌خویی و مردمی پیشه کن و از خوهاء ناستوده دور باش و زیان کار مباش که ثمرهٔ زیان‌ کاری رنج باشد و ثمرهٔ رنج نیازمندی و ثمرهٔ نیازمندی فرومایگی و جهد کن تا ستودهٔ خلقان باشی و نگر تا ستودهٔ جاهلان نباشی، که ستودهٔ عام نکوهیدهٔ خاص باشد، چنانک شنودم:

حکایت: گویند روزی افلاطون نشسته بود، با جملهٔ خاص آن شهر، مردی بسلام وی درآمد و بنشست و از هر نوعی سخن می‌گفت، در میانهٔ سخن گفت: ای حکیم، امروز فلان مرد را دیدم که حدیث تو می‌کرد و ترا دعا و ثنا می‌گفت که افلاطون حکیم سخت بزرگوارست و هرگز چو او کس نباشد و نبوده است: خواستم که شکر او بتو رسانم. افلاطون حکیم چون این سخن بشنید سر فرو برد و بگریست و سخت دلتنگ شد. این مرد گفت: ای حکیم از من ترا چه رنج آمد که چنین دلتنگ شدی؟ افلاطون حکیم گفت: مرا ای خواجه از تو رنجی نرسید ولکن مصیبتی ازین بزرگتر چه باشد کی جاهلی مرا بستاید و کار من او را پسندیده آید، ندانم که چه کار جاهلانه کردهام که بطبع او نزدیک بوده است و او را خوش آمده است و مرا بستوده، تا توبه کنم از آن کار، مرا این غم از آن است که هنوز جاهلم که ستودهٔ جاهلان هم جاهلان باشند و هم درین معنی حکایتی یاد آمد:

حکایت: شنودم که محمد زکریا الرازی همی‌آمد با قومی از شاگردان خویش، دیوانهٔ پیش او باز آمد، در هیچ ننگریست مگر در محمد زکریا و نیک نگه کرد و در روی او بخندید؛ محمد بازگشت و بخانه آمد و مطبوخ افتیمون بفرمود و بخورد. شاگردان پرسیدند که ای حکیم چرا این مطبوخ بدین وقت همی‌خوری؟ گفت از بهر آن خنده آن دیوانه که تا وی از جمله سودای خویش در من ندیدی در من نخندیدی، که گفته‌اند: کل طایر یطیر مع شکله.

و دیگر تندی و تیزی عادت مکن و از حلم خالی مباش، لکن یک‌باره چنان نرم مباش که از خوشی و نرمی بخورندت و نیز چنان درشت مباش که هرگزت بدست بنساوند و با همه گروه موافق باش که بموافقت از دوست و دشمن مراد حاصل توان کرد و هیچ کس را بدی میآموز که بد آموختن دوم بدی کردنست، اگر چه بیگناه ترا بیازارد تو جهد کن که او را نیازاری، که خانهٔ کم‌آزاری در کوی مردمیست و اصل مردمی گفته‌اند که کم‌آزاری است؛ پس اگر مردمی کم‌آزار باش و دیگر کردار با مردمان نکو دار، از آنچ مردم باید در آینه نگرد، اگر دیدارش خوب بود باید که کردارش چون دیدارش بود، که از نکو زشتی نزیبد و نباید که از گندم جو روید و از جو گندم و اندرین معنی مرا دو بیت است، بیت:

ما را صنما بدی همی پیش آری

وز ما تو چرا امید نیکی داری

رو رو جانا غلط همی پنداری

گندم نتوان درود چون جو کاری

پس اگر در آینه نگری و روی خود زشت بینی همچنان باید که نیکوئی کنی، چه اگر زشتی کنی زشتی بر زشتی فزوده باشی، پس ناخوش و زشت بود دو زشت بیک جا و از یاران مشفق و نصیحت‌پذیرنده و آزموده نصیحت‌پذیرنده باش و با ناصحان خویش هر وقت بخلوت بنشین، زیراک فایدهٔ تو ازیشان بوقت خلوت باشد. چنین سخن‌ها که من یاد کردم بخوانی و بدانی بر فضل خویش چیره گردی، آنگاه بفضل و هنر خویش غرّه مشو و مقید، آنگه که تو همه چیز آموختی و دانستی و خویشتن را از جملهٔ نادانان شمر که دانا آنگاه باشی که بر نادانی خویش واقف گردی، چنانک در حکایت آورده‌اند:

حکایت: شنیدم که بروزگار خسرو در وقت وزارت بزرجمهر حکیم رسولی آمد از روم، کسری بنشست چنانک رسم ملوک عجم بود و رسول را بار داد و پادشاه را با رسول بارنامه می‌بایست کی کند به بزرجمهر، یعنی که مرا چنین وزیریست؛ پیش رسول با بزرجمهر گفت: ای فلان همه چیز که در عالم است تو دانی و خواست که او گوید دانم. بزرجمهر گفت: نه ای خدایگان. خسرو از آن طیره شد و از رسول خجل شد، پرسید که همه چیز که داند؟ گفت: همه چیز همگنان دانند و همگنان هنوز از مادر نزاده‌اند.

پس ای پسر تو خود را از جمع داناتران مدان که چون خود را نادان دانستی دانا گشتی و سخت دانا کسی باشد که بداند که نادان است،

که سقراط با بزرگی خویش همی‌گوید که: اگر من نترسیدمی که بعد از من بزرگان و اهل عقل بر من تعنت کنند و گویند که سقراط همه دانش جهان را بیک بار دعوی کرد، من مطلق بگفتمی که من هیچ‌چیز ندانم و عاجزم، ولیکن نتوان گفت که از من دعوی بزرگ بود و بوشکور بلخی خود را بدانش بزرگ در بیتی می‌بستاید و آن بیت اینست، نظم:

تا بدآنجا رسید دانش من

که بدانم همی که نادانم

پس ای پسر بدانش خویش غرّه مشو که اگر چه دانا باشی که مر ترا شغلی پیش آید هر چند ترا کفایت گزاردن آن باشد مستبد رای خویش مباش، هر که مستبد برای خویش بود همیشه پشیمان بود و از مشاورت کردن عار مدار، با پیران عاقل و با دوستان مشفق مشاورت کن، که با حکمت و نبوت محمد مصطفی صلی الله علیه و سلّم از پس آنکه آموزگار وی و سازندهٔ کار وی خدای عزوجل بود هم بر آن رضا {نداد و} گفت: و شاورهم فی الامر، گفت ای محمد با این پسندیدگان و یاران خویش مشورت کن که تدبیر شما و نصرت از من که خدایم و بدانک رای دو کس نه چون رای یک باشد، که بیک چشم آن نتوان دید که بدو چشم بیند، نه بینی که چون طبیب بیمار شود و بیماری بر وی سخت و دشوار استعانت بمعالجت خود نکند، طبیبی دیگر آرد و باستطلاع وی علاج کند خود را، اگر چه سخت دانا طبیبی باشد و اگر هم‌چنین ترا شغلی افتد ناچار از بهر او تا جان بود بکوش، رنج تن و مال خویش دریغ مدار، اگر چه دشمن و حاسد تو باشد، که اگر وی در آن نماند فریاد پرسیدن تو او را از آن محبت زیادت باشد و باشد که آن دشمن دوست گردد و مردمان سخن‌گوی و سخن‌دانی کی بسلام تو آیند ایشان را حرمت دار و با ایشان احسان کن تا بر سلام تو حریص‌تر باشند و ناکس ترین خلق آن بود که بر وی سلام نکنند، اگر چه با دانشی تمام باشد و با مردم نکو گوی دژم مباش که مردم دژم نه نکو باشد، که مردم اگر چه حکیم بود چون دژم‌روی بود حکمت بوی حکمت نماند و سخن وی را رونقی، پس شرط سخن گفتن بدان که چونست و چیست و بالله التوفیق.

ترجمه از روسی به ارمنی توسط آرام و ماقوالا ساهاکیان

 


12:29 - 07/06/2021    /    համար : 770024    /    ցուցադրության քանակը : 13