23/09/2020

հայերեն فارسی

ԴԱՆԴԱՂ ՎԱԽՃԱՆ Ջահելության իմ հասակից ամաչեցի, կյանք չէ սա, Իմ կյանքի մեջ ջահելության առիթ չկա, պահ չկա, Երկու օրվա լինելությունն բեզարեցրեց ինձ լրիվ, Փա¯ռք Արարչին, որ այս կյանքում անմահության ահ չկա: Երբ աչք բացի, լալիս էր միշտ երկինք պատած ամպը սև, Այս կողմերում ուրախության, խնդության վառ ջահ չկա, Թախծելով ու մշտատխուր ∙ուցե դանդաղ վախճանվեմ, Բայց շա¯տ ափսոս, որ այս ձևով անմիջական մահ չկա: Ես ապտակով իմ երեսը չեմ պահի ջերմ ու կարմիր, Մեր խնջույքում ալ ∙ավաթից կարմրատակած մարդ չկա, Պահապան շան դիմակով, տե°ս, ի±նչ ∙ելեր են դարանել, Այո, խոջա, հովիվների մահակից էլ ահ չկա: Ափսոս ծաղկանց ջան բլբուլին, հե¯յ, Շահրիար, Որ աշնահար պարտեզներում էլ քաղցրահունչ ձա¯յն չկա... Շահրիար
Բովանդակություն
Clock
ԽԱՋԵ ՆԱՍԻՐ ԷԴ-ԴԻՆ ԹՈՒՍԻ

ԽԱՋԵ ՆԱՍԻՐ ԷԴ-ԴԻՆ ԹՈՒՍԻ

(1218-1293)

 

Անվանի գիտնական և գրող Խաջե Նասիր էդ-դին Թուսին Իրանի և իսլամի գիտական պատմության ամենահեղինակավոր դեմքե­րից է: Նա իր քրտնաջան աշխատանքի շնորհիվ կարողացավ նախ փրկել մոնղոլական ցեղերի կողմից ավերված Իրանի գիտական շքեղ պալատը, այնուհետև հեղինակելով մի շարք արժեքավոր գր­քեր, հաստատելով Մարաղե քաղաքի հանրահայտ աստղադիտա­րանը, և նրանում գործող հարուստ գրադարանը, համալրեց Իրանի և համաշխարահայն խոշոր անձանց շարքերը:

Խաջե Նասիր էդ-դին Թուսին ծնվել է 597-ին (1218 թվ.), Իրանի Խորասան նահանգի Թուս քաղաքում: Նա կրթությունը ստացել է իր հոր Սոհամմադ բեն-օլ-Հասանի մոտ, որը նույնպես, Թուսիի անվանի գիտնականներից էր: Այնուհետև մեկնել է Նեյշաբուր, աշակերտել է մի շարք գիտնականների աստվածաբանների, մաթե­մատիկոսների և աստղագետների մոտ:

Չինգիզ Խանի արշավանքների ժամանակ Խաջե Նասիր էդ-դինը 22 տարեկան էր: Դրանից մի քանի տարի հետո նա հանդիպեց ժամանակի խոշոր գիտնական Նասեր էդ-դին Ղահեստանի հետ, իր գի­տելիքներով արժանացավ նրա ուշադրությանը, և նրա հանձնարա­րությամբ թարգմանեց «Ալթահերե» վերտառությամբ մի գիրք, որը հիմք հանդիսացավ ստեղծելու իր գլուխգործոցը «Ախլաղե Նասերին» (Նասերի բարոյականությունը):

657-ին (1278), երբ Չինգիզ Խանի ժառանգորդներից Հոլաքու Խանը գրավեց Բաղդադը, Խաջե Նասիր էդ-դինը արդեն արժանա­ցել էր նրա ուշադրությանը, և հանձնարարություն էր ստացել հիմ­նել Մարաղեի աստղադիտարանը: Հանձարարության կատարումը չուշացավ: Աստղադիտարանը շնորհիվ Խաջեի և նրա համախոհ­ների հիմնվեց այդ նույն տարում: Որպես փոխհատուցում Հոլաքու Խանի հրամանով Իլխանների կրոնական ողջ կալվածքը հանձնվեց նրա տրամադրությանը:

 

 

Տվյալ կալվածքների եկամուտների շներհիվ էր, որ Խա­ջեն կարողացավ Մարաղեում ստեղծել այդ գիտական կենտրոնը, «ի մի բերել տարբեր տարածաշրջանների ողջ գիտական միտքը, հաստատել մի հարուստ գրադարան», որտեղ Բաղդադից, Մի­ջին Ասիայից և Ալժիրից հավաքած գրքերի քանակը, ըստ հավաստի աղբյուրների, կազմում էր չորս հարյուր հազար հատոր:

Խաջեի մնացած կյանքը անցավ գիտական աշխարհին ծառայելով, և քանի որ նա մտերիմ հարաբերության մեջ էր Հոլաքու Խանի և նրա մերձավորների հետ, երբեք չտրվեց աշխարհիկ պաշտոննե­րին և իր թանկարժեք ժամանակը ծախսեց միայն գրքեր կազմելով: Խաջե Նասիր էդ-դին Թուսին չափազանց գթասիրտ, համբերա­տար, խոհեմ և մարդասեր անձնավորություն էր: Գուցե նա, շնոր­հիվ հենց այս մարդկային հատկանիշների, և՝ Հոլաքու Խանի հետ ջերմ հարաբերության, հաջողեց մահից փրկել մի շարք գիտնականների ու մտավորականների, ներառյալ մեծն Աթա-մոլք Ջովեյնիի կյանքը:

Ալքոթբին Մարաղեի աստղադիտարանի հաստատման փաստը վերագրում է Նասիր էդ-դինին, ոչ թե Հոլաքու Խանին: Նա այդ մա­սին գրում է.

«...Երբ Խաջեն սույն գիտական կենտրոնի նախագիծը ներկայացնում է Խանին, վերջինս հարցնում է. «Ի՞նչ օգուտ կարող է բե­րել մեզ այդ կենտրոնը: Արդյոք կարող ենք դրա օգնությամբ կան­խել վերահաս վտանգները»: Եվ Խաջեն պատասխանում է. «Հրա­մայեք, Խան, մեկը գաղտնագողի բարձրանա այս բարձունքը և այնտեղից մի հսկա տաշտ նետի գետին»...Խանի հրամանն իս­կույն ի կատար է ածվում: Տաշտի ահեղ դղրդոցից բոլորը սարսա­փում են, բացի Խանից և Խաջեից, որոնք տեղյակ էին այդ մա­սին... Մի պահ քար լռությունից հետո Խաջեն բացատրեց. «Աստ­ղագիտությունը նման է այս միջադեպին: Երբ մարդ գիտություննե­րով օժտված է լինում, ապա վախն ու սարսափը, որ տգիտության արդյոնք է, նրան չի համակում»: Այս բացատրությունից հետո Խանը հանդիսավոր կերպով իր համաձայնությունն է հայտնում: Սույն միջադեպը գալիս է ապացուցելու, որ այս պատմական սռեղծվածը Մարաղեի աստղադիտարանի ստեղծումը, իրանցի հայտնի գիտնականի մտքի ու պրպտումների արգասիքն է, ոչ թե մի կիսավայրենի ասպատակողի նախաձեռնություն:

 

 

Համենայն դեպս, վերը նշված գիտնականների և բազ­մաթիվ գրքերի կենտրոնացումը, ինչպես նաև բազմաշնորհ Խաջե Նասիր էդ-դին Թուսիի կազմակերպչական հանճա­րը, Մարաղեն դարձրեցին դիտական այնպիսի կենտրան, որի ազդեցությունն ամբողջ յոթերորդ և ութերորդ դարերում նկատելի էր թե՛ Իրանում, թե՛ արտասահմանյան բազմաթիվ երկրներում:

Մարաղեի աստղադիտարանի արգասաբեր պտուղներից է նաև  պարսկալեզու «Զիջ Իլխանի» գիրքը, որը բաղկացած է չորս տար­բեր գլուխներից: Աոաջին գլուխը զուտ պատմական բնույթ ունի: Նրանում զետեղված են գիտնականներ՝ Օթողիոս Դ’Ասկալանի (Eutocius D’Ascalan), Ապոլոնիոս դե Պեռգայի (Apollonius De Perga), Պտղեմեոս Կլավդիոսի (Ptolemaios Klaudios- Almegeste), Արքիմեդի, Էվկլիդեսի, և ...մի շարք գիտական ստեղծագործու­թյուններ, որոնք հեջրի երկրորդ, երրորդ և չորրորդ դարերում, թարգմանվել էին արաբերեն, իսկ Խաջե Նասիր էդ-դինի ջանքերի և խոր ուսումնասիրություններից հետո թարգմանվեցին նաև պարսկերեն լեզվով, որոնք հունական գիտությունը լավագույնս տարածեցին Իրանում: Հետագա գիտնականները հավաստում են, որ Խաջեի ձեռնարկած թարգմանությունները շատ ավելի պարզ, ըմբռնելի և բնագրին մոտ են, քան արաբալեզու թարգմանու­թյունները: Երկրորդ և մյուս երկու գլուխները խոսում են աստղերի, աստղագուշակությունների, նրանց գրաված դիրքերի և ընդհանրապես տիեզերքի մասին:

Այս բոլորից բացի Խաջե Նասիր էդ-դին Թուսին նաև գրող ու բանաստեղծ է: Նրա արձակ գործերը չափազանց շատ են: Տրամաբանությանը վերաբերվող նրա «Ասաս օլ-էղթեբաս» (փոխառու­՛թյան հիմունքները) գիրքը իր տեսակի մեջ ամենահանգամանալից, հավաստի և արժեքավորն է պարսից գրականության մեջ: Նրա բանաստեղծությունները, սակայն, թվով շատ քիչ են (700 երկտող), բայց կուո ու բովանդակալից են:

 

...Ինչ խոսք, պառավի իլիկին ենք նման,

Տուտը մեր ձեռքում է, իսկ մենք թափառական:

Մի ամբողջ կյանք գիտական խաչմերուկներում ասպատակեցի,

Մինչ աշխարհի առեֆների վարք ու բարքը վաստակեցի:

Իսկ, երբ պատռեցի հոգնաբեկ սրտիս շղարշը մեկեն,

Հասկացա իսկույն, որ էս աշխարհից ոչինչ չգիտակցեցի:

 

 

Այս պալատից նվիրական վեր ելար ոտքի,

Իրականացրիր մարդկանց փափագը մտքի:

Սակայն ինչ օգուտ, երբ իղձերդ անկատար,

Գնացիր ու թողեցիր ամեն ինչ նույն կարգի:

 Սիրո յոթ քաղաքը գրքից

Պարսկերենից թարգմանեց Ջանի Ղարիբյանը

ԽԱՋԵ ՆԱՍԻՐ ԷԴ-ԴԻՆ ԹՈՒՍԻ