18/10/2021


հայերեն

Կարգին մրադկանց հետ քեֆ արա, գավերը լի՛ց, Կամ յրաի՛դ հետ խմիր գինին դու ոգելից, Թե ինչքա՞ն ես խմել, ոչ ոք թող չիմանա. Չափդ պահի՛ր ու չես ընկնի երբեք հալից։ Օմար Խայամ
Բովանդակություն
Clock
Պատմություն

ԵՐԵՎԱՆԻ ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ (ԿԱՊՈՒՅՏ) ՄԶԿԻԹ

 

Իրանի Իսլամական Հանրապետության դեսպանատան մեկենասությամբ և ջանքերով Հայաստանում վերակառուցվել է մի մզկիթ, որն ապշեցնում է յուրաքանչյուր այցելուի: Այս մզկիթը, որը հայտնի է Երևանի կապույտ մզկիթ անվամբ, կովկասյան տարածաշրջանի ամենամեծ մզկիթներից է: Կոմունիստական կարգերի օրոք այն մոռացության էր մատնվել և մոտ 70 տարի, որպես անգին մի գոհար թաղված էր մառախլապատ ամպերի մեջ:

Հայաստանի անկախացումը հանդիսացավ Իրանի Իսլամական Հանրապետության և այս երկրի միջև հարաբերությունների հաստատման միջոց: ԻԻՀ դեսպանատունը ՀՀ կառավարության և ղեկավարների հետ ունեցած բազմաթիվ հանդիպումների արդյունքում ստեղծեցին նախադրյալներ՝ իրանական ճարտարապետության համաձայն այս հրաշագեղ իսլամական կոթողի վերակառուցման և վերանորոգման համար:

 

ՄԶԿԻԹԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ

 

Ըստ Հայաստանի պետական թանգարանում առկա փաստաթղթերի Երևանում մուսուլմանների կողմից կառուցվել են թվով 7-8 մզկիթներ և իսլամական հոգևոր մի քանի այլ կառույցներ, որոնք քաղաքական իրավիճակի և  կառավարման համակարգերի  փոփոխության արդյունքում մատնվել են բացարձակ անուշադրության կամ հիմնովին ավերվել:  

 

Մադամ Դելանովայի ճամփորդական գրառումներում կա մի երևանյան լուսանկար, որում երևում է մի մզկիթ, սակայն ոչ կենտրոնականը, և այս փաստը վկայում է Երևանում առկա այլ մզկիթների մասին:

Վերոհիշյալ մզկիթներից և կառույցներից պահպանվել է միայն մեկը, որը հայտնի է Երևանի կենտրոնական կամ կապույտ մզկիթ: Երբեմն այն կոչում են նաև ՙԽանի մզկիթ՚: Կոմունիստական իշխանության օրոք ծառայելով որպես Երևանի պատմության և բնության թանգարան, այն փրկվեց ոչնչացման վտանգից: Իսկ մզկիթի բակն այս ժամանակահատվածում ծառայում էր որպես հայ մտավորականների և գրողների հավաքատեղի:

Իհարկե մզկիթը թանգարանի կարգավիճակում բոլորովին չվերակառուցվեց, սակայն այս փաստն օգնեց, որպեսզի հիմնովին չավերվի՝ որպես հոգևոր սրբավայր և պահպանվեց նրա հիմնական կառույցն ու տեսքը:   

Հիմնովին ավերվեցին ՙԹափե Բաշ՚ (հիմն. 1678 թվ), ՙՋաՖար՚ (հիմն. 1898 թվ) և 18-րդ դարին պատկանող ՙՍարթափե՚ մզկիթներն ու մյուս իսլամական կառույցները:

Ըստ կենտրոնական մզկիթի արձանագրություններում նշված գրառումների, այն հիմնվել է 1765 թվականին, որը հանդիսանում էր Զանդյան դինաստիայի կառավարման վերջին շրջանըԵրևան քաղաքի նահանգապետ  Հոսեյն Ալիխանի կողմից: 18-րդ դարի երկրորդ կեսին նա հանդիսանում էր Երևանի Էմիրների Էմիրը կամ Բիգլեր Բեգին:

 

                Աբուհասան ՂաՖարի Քաշանիի ՙԳոլշեն Մորադ՚ գրքում, որում ինչ- որ չափով արտացոլված են Քյարիմխան Զանդի կենսագրությունն ու ժամակաշրջանը, նշված է նաև Ղաջարյան դինաստիայի և այն մասին, որ ՍեՖևյանների իշխանության նախնական շրջանում այս դինաստիան ապրում էր Երևանում և Գյանջայում: Հենց այս գրքում նկարագրելով 1796 թվականի իրադարձությունները, կենտրոնական մզկիթի հիմնադիր Հոսեյն Ալիխանը հիշատակվում է որպես Երևան քաղաքի Բիգլեր Բեգի

Երևանի պատմության թանգարանից և ազգային արխիվից հավաքված լուսանկարներն ու պատկերները ցույց են տալիս, որ Երևանի կենտրոնական մզկիթը մինչև 1951 թվականը գործել է որպես մուսուլմանների հոգևոր ճեմարան և կրոնական սրբավայր:

 

 Այս մզկիթը 1907-1910 թթ-ի ընթացքում (Հիջրայի 1325-1328 թթ) առաջին անգամ վերանորոգվեց, դա առաջին համաշխարհային պատերազմի և Ռուսաստանում կոմունիստական կարգերի հաստատման ժամանակահատվածն էր, իսկ կոմունիստական կարգերի աստվածամերժ քաղաքականության արդյունքում այն կրկին մատնվեց անուշադրության և զերծ մնաց որևէ հոգածությունից:

Այս գործոնը նոր  կոմունիստական և խորհրդային կարգերի քաղաքականության ծրագրերի արդյունքում, ինչպիսին էր օրինակ Երևան քաղաքի կենտրոնական նախագծի իրականացումն  ու նոր պողոտաների կառուցումը, հատկապես մզկիթի հյուսիս - արևմտյան հատվածում, որը ներկայումս հանդիսանում է մզկիթի գլխավոր մուտքը, մզկիթի որոշ հատվածներ քանդվեցին և ավերվեցին: Այսինքն, ավերվեց մզկիթի միակ մուտքը և վեևածվեց մի մութ ու նեղ միջանցքի:

Մզկիթի մոտակայքում կառուցվեցին խանութներ և առևտրի կենտրոններ: Իսկ այդ նեղ ու մութ միջանցքը բոլորովին նման չէր մզկիթի մուտքի:

Երևան քաղաքի ընդհանուր նախագծի հետ կապված այս բոլոր խնդիրներին ավելացավ նաև հարակից փողոցների մակարդակի բարձրացումը մոտ 2 մետրով, որի արդյունքում մզկիթը հայտնվեց փոսի մեջ: Իսկ շրջակա հողերի խոնավության պատճառով շինության արևելյան և արևմտյան հատվածների ներսի պատերը, կամարներն ու սենյակները քայքայվեցին:

Ուժգին խոնավությունն և անձրևները պատճառ հանդիսացան, որպեսզի մզկիթի պատերին և տանիքին խոտեր և անգամ մեծ ու փոքր ծառեր աճեն: Տիրում էր այնպիսի խոնավություն, որ համապատասխան մասնագետների կարծիքով անհրաժեշտ էր շինությունը հիմնովին քանդել և կառուցել նորը: Սակայն Աստծո կամքով, բարեգթությամբ և հոգևոր առաջնորդի ուխտով այս մզկիթը պահպանվեց և վերակառուցվեց:

  

ՄԶԿԻԹԻ ՏՎՅԱԼՆԵՐԸ

Երևանի կենտրոնական մզկիթը զբաղեցնում է 7000 քառ. մ ընդհանուր տարածք (70 X 100 մմ), ունի 28 սենյակ՝ բակի աջ և ձախ կողմերից յուրաքանչյուրում 14 սենյակ:

 

Մզկիթի ներքին խորանը ունեցել է 70 X 50 մմ տարածք, իսկ հարավ-արևմտյան հատվածում գտնվող մինարեթի բարձրությունը 24 մ է: Մզկիթի գմբեթն ունեցել է կապույտ գույն, որի համար էլ սրբավայրը կոչել են ՙԿապույտ մզկիթ՚