شنبه ٠٤ آذر ١٣٩٦

                                                      بسم الله الرحمن الرحیم

     

عناوین
ورود
نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[عضویت]
آمار بازدید
 بازدید این صفحه : 2199
 بازدید امروز : 94
 کل بازدید : 2360461
 بازدیدکنندگان آنلاين : 4
 زمان بازدید : 1.4531
ساعت
مراکز دیدنی ارمنستان

استان گقارکونیک

 

استان گقارکونیک با وسعت خود بزرگترین استان ارمنستان می‌باشد. از دیگر ویژگی‌های آن این است که یک چهارم مساحت آنرا آب فرا گرفته است. این استان بخشی از منطقه سیونیک ارمنستان تاریخی است و عمدتا ولایات گقارکونیک، سودک و آرِگونی را فرا می‌گیرد.

 

شرایط و منابع طبیعی

استان گقارکونیک اساسا حوزه آبی دریاچه سوان را در بر می‌گیرد. دهها مخروط آتشفشانی در کوههای گقاما و وارتنیس قرار دارند. بخصوص آتشفشانهای آژداهاک و ارمغان قابل توجه می‌باشند که در دهانه‌های قیفی شکل آنها دریاچه‌های زیبایی شکل گرفته‌اند. در اینجا زمستان بسیار سرد و تابستان گرم است. دریاچه سوان بطور محسوسی سرمای شدید زمستان و گرمای تابستان را در مناطق ساحلی تعدیل می‌کند.
در استان گقارکونیک، می توان با کتیبه‌های میخی و آثار اماکن کهن، مناطق مسکونی، دژها و قلعه‌های دوران اورارتویی و ما قبل اورارتویی مواجه شد. در اماکنی که از آب دریاچه تهی شده‌ است، مقبره‌هایی تا قدمت پنج هزار ساله نیز یافت شده‌اند.

 

جمعیت
طی قرن‌ها جمعیت استان چه از نظر کمی و چه از نظر ترکیب قومی تغییرات بسیاری متحمل شده است. در اواخر قرون وسطا اقوام ترک زبان گله چران که در اینجا مراتع عالی پیدا کرده بودند، به داخل قلمرو استان رخنه کردند. تعداد بومیان یعنی ارامنه کمتر شده است. بعد از الحاق ارمنستان شرقی به روسیه، تعداد قابل توجهی از ارامنه ارمنستان غربی و نیز فرقه‌های دینی روس در منطقه این استان اسکان یافتند. در حال حاضر ترکیب قومی جمعیت گقارکونیک یکپارچه است. طی سالهای اخیر در ابتدای مناقشه ارمنی-آذربایجانی، آذری‌های که تقریبا رقم بزرگی را در شرق استان تشکیل می‌دادند، به جمهوری آذربایجان نقل‌مکان کردند. سپس در روستاهای خالی شده، آن دسته از ارامنه‌ای که از آذربایجان فرار کرده بودند، اسکان گزیدند.

 

 

شهرها
مرکز استان گقارکونیک "گاوار" می‌باشد. آن در سال 1830 توسط ارامنه‌ای که از شهر بایازد ارمنستان غربی آمده و اسکان یافته بودند، در محل "گاواراکان" تاریخی بنا نهاده شده است. در سالهای حکومت شوروی، این شهر ابتدا "بایازد نو" و سپس "کامو" نامیده شد. گاوار یکی از چهار شهر ارمنستان قبل شوروی بوده است. جمعیت آن علاوه بر کشاورزی به حرفه و تجارت نیز مشغول بوده است. صنعت در اینجا در سالهای شوروی شدت گرفت. کارخانه‌های دستگاه‌سازی، تجهیزات برقی، نساجی و صنایع غذایی احداث شدند که به لطف آنها، گاوار به یکی از مراکز صنعتی برجسته ارمنستان تبدیل شد.هم‌اکنون مراکز آموزشی، فرهنگی و بهداشتی-درمانی نیز که اهمیت استانی دارند، در شهر فعالیت می‌کنند.
سوان (یِلِنووکا سابق) دومین شهر این استان می‌باشد که در نیمه اول سده نوزدهم توسط فرقه‌های مذهبی روسی که از روسیه تبعید شده بودند، بنا نهاده شده است. موقعیت جغرافیایی مطلوب آن در چهارراه جاده‌های ایروان-ایجوان و ایروان-گاوار به توسعه سریع شهر کمک کرده است.

 

اماکن دیدنی :

آثار تاریخی معماری شهر گاوار

در منطقه گاوار (کیاوار، بایازد نو، کامو) و اطراف آن مجموعه‌ای از آثار تاریخی عصر برنز، عهد اورارتو، عهد عتیق و قرون وسطا وجود دارد.ویرانه‌های دژ سیکلوپ (سر قلعه) متعلق به دوران آغازین عصر آهن (اوایل هزاره اول قبل از میلاد) در غرب فلاتی که درمرکز شهر سربرآورده است، قرار دارند. این دژ با 400 متر طول از شرق به غرب امتداد یافته و 5 هکتار مساحت دارد. آن دارای قلعه میانی مستحکمی به مساحت 5/1 هکتار می‌باشد که با یک دیوار عرضی به دو قسمت تقسیم شده است. این قسمتها با نهر‌های سنگفرش شده با سنگهای بزرگ به بستر رود گاواراگت می‌پیوندد. در داخل دژ، لایه‌هایی از عصر عتیق و قرون وسطا وجود دارند. تصور بر این است که این دژ مقر پادشاه سرزمین "ولیکوخی" اورارتو بوده است. آن با بیش از 22 قلعه کوچک احاطه شده است که در اینباره در وقایع‌نامه پادشاه ساردوری دوم قید شده است. بر اساس کتیبه میخی یافت شده در سال 1927 (موزه دولتی تاریخ ارمنستان)، ساردوری دوم طی دو بار لشگرکشی به سرزمین ولیکوخی، دژ را فتح نموده و از پادشاهان (از نیدینی و سپس از مورینی) مالیات گرفته است. فرزند او روسای اول با خلع پادشاه از مقام خود، دژ را شهر خالدی نامگذاری کرده است.
در حیاط تئاتر شهر، بطور تصادفی مقبره‌هایی متعلق به هزاره دوم قبل از میلاد کشف شده‌اند. در شهر گاوار، آثار تاریخی کمی از قرون وسطا (صلیب‌سنگ، سنگ قبر و کلیسای کوچک) وجود دارند. گاوار طی قرنها مکررا ویران شده است. آخرین بار در اوایل سده هفتم میلادی در پی کوچ اجباری سازماندهی شده توسط شاه عباس اول ویران گشته و متروکه شده است. کلیسای مریم مقدس در این شهر از موقعیت مرکزی برخوردار است.بر اساس کتیبه دیوار جنوبی، "کلیسای مریم مقدس شهر بایازد نو در سال 1905 با وساطت خورن مورادبگیان
رهبر این حوزه کلیسایی و با کمک مردم محل ساخته شده است. ساخت آن در سال 1902 آغاز شده و در سال 1905 به پایان رسیده است."

 

صومعه هایراوانک

مجموعه کلیسایی هایراوانک متعلق به قرون 9-12 میلادی در شمالشرق روستای "هایراوانک" از استان گقارکونیک در ساحل دریاچه سوان بر روی دماغه صخره قرار دارد. کلیسا به همراه ایوانی که از سمت غرب به آن چسبیده است، محفوظ مانده است. کلیسا که در اواخر قرن نهم ساخته شده است، به شکل چهار بازو (صلیبی)، با ابعاد اصلی داخلی 15/6 متر در 15/7 متر، همراه با ورودی‌هایی از سمت جنوب و غرب (که در رابطه با احداث ایوان باز شده‌اند) می‌باشد. ایوانی که در اواخر قرن دوازدهم ساخته شده است، به تیپ ایوانهای دو ستونه تعلق دارد. از سمت شرق امانت‌سراهای دو طبقه کلیسا اضافه شده است که آنها آبسید (پیش‌رفتگی) غربی کلیسا را نیز در بر می‌گیرند. ایوان دارای گنبدی با قاعده هشت ضلعی و دریچه سقفی می‌باشد و گنبد آن از سنگهای گلفهشنگ سیاه و قرمزی که بصورت خمیده روی هم چیده شده‌اند، ساخته شده است. از میان کتیبه‌های سنگی متعدد این صومعه، قدیمی‌ترین کتیبه در سال 1211 میلادی ساخته شده است.

طی حفاری‌ها تعدادی منازل مسکونی در محوطه هایراوانک یافت شده‌اند. کهن‌ترین شی، تکه‌ای از یک ظرف سیاه صیقلی بجا مانده از اوایل عصر برنز است که بطور تصادفی یافت شده است. دو تکه از ظروف رنگین نیز به اواسط عصر برنز مربوط می‌شوند. همچنین بت سفالین، ظروف متعدد، چندین آتشدان و غیره کشف شده‌اند. دلایلی برای این تصور وجود دارد که دژ سیکلوپی ساخته شده بر صخره ساحلی هایراوانک که قلعه‌ای برای منطقه مسکونی دارای حصار بحساب می‌آمده است، به همان عصر مربوط می‌شود. همچنین نمونه‌هایی از ظروف سفالین ساده و لعاب داده شده از قرون وسطا یافت شده است.

 

کلیسای مریم مقدس - هاتسارات

کلیسای کوچک گنبد‌دار مریم مقدس متعلق به قرن هفتم میلادی که با پلان صلیبی شکل از سنگ توف خاکستری و خوش تراش ساخته شده است، در "هاتسارات" محفوظ مانده است.
زمان دقیق ساخت کلیسا معلوم نمی‌باشد. در کتیبه مربوط به سال 1893 واقع بر ضلع غربی، سال 898 میلادی ذکر می‌شود که احتمالا تاریخ بازسازی آن است، چرا که تیپ و عناصر تزئینی بجا مانده کلیسا (رویه‌ پنجره‌ها) به سده هفتم میلادی مختص می‌باشد. همچنین کلیسای بازیلیک سه قسمتی گریگور مقدس(قرن نوزدهم) از سمت جنوب به کلیسا الحاق شده است.

یک کلیسای کوچک و قبرستان با صلیب‌سنگهای متعدد (قدیمی‌ترین آن به سال 1218 میلادی مربوط می‌شود) در اطراف کلیسا محفوظ مانده‌اند. حدود 3-4 کیلومتر از هاتسارات به سمت غرب در نزدیکی جاده منتهی به "زاقکاشن" محل یک روستای کهن وجود دارد. تعدادی کتیبه بر روی بناهای تاریخی هاتسارات بجا مانده‌اند.

 

آثار تاریخی روستای نوراتوس

روستای نوراتوس در فاصله 5 کیلومتری شمالشرق گاوار در ساحل راست رود گاواراگت واقع است. آن یکی از مناطق مسکونی کهن ولایت گقارکونیک بوده است و آثار تاریخی متعددی در آن محفوظ مانده‌اند.
کلیسای مریم مقدس در مرکز روستا و کلیسای گریگور روشنگر مقدس و قبرستان بزرگ در حاشیه جنوب‌شرقی روستا قرار دارند. کلیسای مریم مقدس در اواخر قرن نهم میلادی توسط سحاک
حاکم گقارکونیک ساخته شده است. آن با ترکیب معماری خود، سازه‌ای از نوع "تالار گنبد‌دار" می‌باشد، در قیاس با بناهای قرن هفتم میلادی تناسبات بسیاری داشته و دارای ستونهای دیواری جلوآمده و گنبدی با قطری نسبتا کوچک می‌باشد. کلیسای گریگور روشنگر مقدس که احتمالا در قرون نهم تا دهم ساخته شده است، سازه‌ای مسقف با سالن یک تکه بوده است که بعدها به سالنی گنبد‌دار تغییر شکل داده است (قرون دهم تا یازدهم، معمار خاچاتور).

قبرستان بزرگ جنوبی این روستا نیز با چلیپا‌سنگهای متعدد خود مهم می‌باشد. بناهای سنتی قدیمی و تکه‌هایی از ستونهای یادبود و صلیب‌سنگهایی از زمانهای بسیار قدیم برجای مانده‌اند. اکثر آنها صلیب‌سنگهایی از قرون سیزدهم تا هفدهم می‌باشند که بخش قابل توجهی از آنها گروهبندی شده‌ و قبرستان این یا فلان خانواده‌ را تشکیل می‌دهند. همچنین به مقبره‌های کوچکی با پلان مستعطیل شکل بر می‌خوریم که صلیب‌سنگهایی بر روی آنها قرار داده شده است. آن دسته از صلیب‌سنگهایی که بطور جداگانه بر روی پایه برپا شده‌اند، بیشتر می‌باشند. در نوراتوس، تعدادی طراح و استاد مجسمه‌ساز با استعداد نظیر ملیکسِت، نرسس، کیرام و سایرین فعالیت می‌کرده‌اند.

در قبرستانهایی متعلق به عصر برنز و آهن که در محلی به نام "شور-گیول" در حوالی نوراتوس کشف شده است، تدفینهایی یک خمره‌ای، دو خمره‌ای و گروهی یافت شده‌اند. از قبرستانهای نوراتوس، کمربند برنزی، پیکان‌های تیر، دست‌بند تزئینی، مهره‌های منجوق، خنجر آهنی، ظروف سفالین و غیره بدست آمده است.

 

کلیسای سواناوانک

صومعه سوان یک مجموعه کلیسایی ارمنی در جزیره سوان (اکنون شبه‌جزیره‌ای در استان گقارکونیک) در سال 305 میلادی توسط گریگور لوساووریچ اول بنا شده است.

جزیره از همان عصر برنز بواسطه باروهایی مستحکم شده است. یک عبادتگاه بت‌پرستی نیز در اینجا بوده است. در قرن نهم حاکمان سیونیک سوان را پایگاه خود ساخته بودند. در سال 874 میلادی مریم دختر پادشاه آشوت باگراتونی و همسر واساک گابور، حاکم سیونیک دو کلیسا در اینجا بنا نهاد که یکی کلیسای حواریون (کلیسای کوچک) و دیگری کلیسای مریم مقدس بود. در ضلع شرقی ساق گنبد کلیسای حواریون کتیبه‌ای در مورد ساخت و ساز آن محفوظ مانده است که در سال 874 میلادی نوشته شده است. کلیسای مریم مقدس که در فاصله نه چندان دوری به سمت جنوب شرق قرار دارد، دارای همان ترکیب‌بندی سه آبسیدی (پیش‌رفتگی) می‌باشد. در ضلع غربی آن ایوان به آن الحاق شده است که آن یکی قدیمی‌ترین‌ها می‌باشد (تا سالهای دهه 1930 آن پابرجا بوده است). ستونهای ایوان دارای سرستونهای چوبی تزئین‌شده می‌باشند که هم‌اکنون نیز در موزه دولتی تاریخ ارمنستان و موزه آرمیتاژ نگهداری می‌شوند. تصور بر این است که سرستونها از ساختمان یک کاخ آورده شده‌اند. آنها به راستی نمونه‌های ارزشمندی از هنر منبت‌کاری ارمنی در قرون وسطا می‌باشند.

بر روی قله تپه، بقایای کلیسایی از نوع "تالار گنبد‌دار" محفوظ مانده است (احتمالا آن بعدها ساخته شده است). در محوطه این مجموعه صلیب‌سنگهای متعددی وجود دارند. در سالهای 1956-1957 این کلیساها مورد بازسازی قرار گرفته‌اند.

 

وانه وان

مجموعه کلیسایی "وانه وان" در حاشیه شرقی روستای "آرتزوانیست" قرار دارد. طبق کتیبه مربوط به ساخت و ساز، کلیسای گریگور روشنگر مقدس این مجموعه در سال 903 میلادی توسط شاپور باگراتونی سردار ارمنی و تحت نظارت خواهرش مریم همسر حاکم سیونیک احداث شده است. آن در شمال کلیسایی که به سبک بازیلیک با تالار یک تکه بوده و از اوایل قرون وسطا تا به امروز پابرجا مانده است، قرار دارد. همچنین این سردار یک گروه رهبانی نیز بنیان نهاده و به "وانه وان" چهار روستا و چندین آسیاب آبی اهدا کرده است.

کلیسای گریگور روشنگر مقدس با سنگ بازلتی که بصورت زمخت تراشیده شده‌، ساخته شده است، اما طاقهای کمانی و گنبد آن از سنگ توف می‌باشد. در داخل چهار محراب دارد و در شرق ترکیبی از دو نمازخانه دارد.

در سال 914 میلادی سمبات باگراتونی اول پادشاه ارامنه در "وانه وان" دفن شده است. در سالهای دهه 980 پادشاه گاگیک باگراتونی اول پسر آشوت ووقورماتس سوم دیر را مورد بازسازی قرار داده و ایوان را ساخته است. در قرون سیزدهم و چهاردهم "وانه وان" هدایای متعددی را دریافت کرده است. در سال 1502 میلادی اسقف اعظم ملیکسِت در ایوان آن دفن شده و صلیب‌سنگ بزرگی بر روی آن برپا شده است.
در سالهای 1871 تا 1880 پدر روحانی تئودوروس شیراکی سازه‌های صومعه را مرمت کرده است.

 

کوه آرتانیش

کوه آرتانیش در ساحل شمال شرقی دریاچه سوان در استان گقارکونیک واقع است. ارتفاع آن 2461 متر است (ارتفاع نسبی آن حدود 560 متر است). مسیرهای توریسم کوهستانی اغلب آن را شامل می‌شوند، چرا که صعود از آن نسبتا سبک و منظره‌ای که از قله دیده می‌شود، فراموش‌نشدنی است. قله آرتانیش تنها مکانی است که از آنجا دریاچه سوان بطور کامل و از نزدیک دیده می‌شود.

 

طبیعت رشته ‌کوههای گِقاما

رشته کوه گِقاما در سمت غرب دریاچه سوان قرار دارد. قله‌های بلند آن عبارتند از "اژدهای بزرگ" (3598 متر)، "اِسپیتاکاسار" (3555 متر)، گِقاسار (3443 متر)، آکناسار (3258 متر) و "سِوکاتار" (3225 متر). رودهای "آزاد"، ودی، گِتار از دامنه‌های غربی رشته‌کوههای گقاما و رودهای گاواراگت، آرگیجی، باختاک و غیره از دامنه‌های شرقی این رشته‌کوه منشا می‌گیرند. مهمترین دریاچه‌های آن عبارتند از آکنالیج (3031 متر)، دریاچه وانک، ویشاپالیج، و نیز دریاچه‌ای که در دهانه آتشفشانی قله "اژدهای بزرگ" بوجود آمده است. اقلیم آن خشک ملایم همراه با تابستانهای کوتاه و خنک و زمستانهای سرد می‌باشد. شرایط اقلیمی در نواحی قله‌ای سرد کوهستانی می‌باشد. دمای متوسط سالانه هوا در کوهپایه‌ها 4-6 درجه سانتیگراد، در دامنه‌ها 0-2 درجه سانتیگراد و در نواحی قله‌ای 2- درجه سانتیگراد می‌باشد. میزان سالانه بارندگی 500-900 میلیمتر و میزان پوشش برف 30-100 سانتیمتر است. تا ارتفاع 2800 متری خاک سیاه استپهای کوهستانی می‌باشد. بعد از 2800متر چمنزارهای کوهستانی و مردابی می‌باشند. در نواحی نزدیک به پوشش برفی زمینهایی توسعه نیافته با گیاهان بالش‌مانند می‌باشند.

در قسمتهای فوقانی دره‌های رودهای آزاد و ودی، جنگلهای پرپشت درختان بلوط و اردج وجود دارند. حیوانات این منطقه عبارتند از موش صحرایی، خرگوش، گرگ، روباه و از خزندگان انواع مارمولکها و مارها. انواع پرندگان نیز بسیارند.

دامنه‌های ارتفاعات 2800-3000 متری قسمت تفکیک کننده بوده و دارای مخروطهای آتشفشانی با بقایای گنبدهای اکستروزیو می‌باشد. دامنه‌های غربی، قسمتهای کوهپایه‌ای "کوتایک" و "هرازدان" شامل آتشفشانهای هاتیس، گوتاناسار، مِناکاسار، لجاسار بزرگ و لجاسار کوچک را پدید آورده است. بازوی کوهستانی "وُقجابرت" در جنوب غرب متمایز می‌شود. دامنه‌های غربی با سطوح آتشفشانی منتهی به دریاچه سوان در می‌آمیزند. قسسمتهای آتشفشانی تازه آنتروپوژنی محفوظ مانده‌اند. جریان گدازه‌ها با زبانه‌های 15-20 کیلومتری وارد دره‌های رودهای آزاد، هرازدان، آرگیجی و خسرو شده‌اند. چشمه‌های بسیاری از جمله کاراسونانک، آگونک، لیجک و غیره از دامنه‌های کوهستانی سرچشمه می‌گیرند.
ذخائر قابل توجهی از سنگهای ابسیدان و پرلیت در حوالی کوههای گوتاناسار، اسپیتاکاسار، گقاسار و هاتیس وجود دارند. اژدهاسنگهایی در نزدیکی دریاچه وانک برجای مانده است که آنها نشان از پرستش آب در اسطوره‌شناسی کهن ارمنی می‌باشند. در آن حوالی تصاویر صخره‌ای متعددی یافت شده است که کهن‌ترین آنها به هزاره هفتم قبل از میلاد بر می‌گردد.

طبق روایات، نام این رشته کوه به پاس جوانی بنام گقام گذاشته شده است. آن جوانی نیرومند بسان غول بود که عاشق دختری بنام خسروانوش بود. او بخاطر عشق خود قول داده بود که سیلابهای کوهستانی که سالانه می‌آمدند و اغلب برای مناطق مسکونی اطراف ویرانگر می‌بودند، متوقف سازد. گقام سالهای متوالی هر روز سبد بزرگی از بذر گیاهان را بر دوش می‌گذاشت و به بالای کوه می‌رفت. وقتی به قله می‌رسید، سبد را خالی می‌کرد و در زمینهای کوهستانی که فاقد پوشش گیاهی بودند، بذر می‌کاشت. سالها گذشت و تلاش طاقت‌فرسای او نتیجه داد. یک روز وقتی باران بار دیگر شروع کرد مناطق مسکونی را در خود خفه کند، همگان متقاعد شدند که جریانات سیلابی نمی‌توانند از آن موانع گیاهی عبور کنند. از آن روز به بعد، به پاس آن جوان رشته کوهها را بنام او "گقاما" و دریاچه فوق‌العاده کوهستانی را "دریای گقاما" (دریاچه سوان) نامیدند.

 

دریاچه سوان

ارتفاع مطلق سطح دریاچه سوان حدود 1897 متر است، حداکثر عمق آن 80 متر، مساحت آن 1260 کیلومتر مربع، طول آن 70 کیلومتر، حداکثر عرض آن 55 کیلومتر و حجم آن 58 میلیارد مترمکعب می‌باشد. دمای متوسط آب در سطح دریاچه در تابستان 18 تا 23 درجه سانتیگراد است و در زمستان، آن تا قسمتی یخ می‌زند.

دریاچه از دو قسمت نابرابر تشکیل شده است: سوان بزرگ و سوان کوچک. آنها از طریق تنگه‌ای به عرض 5 کیلومتر بهم متصل می‌شوند. این تنگه میان شبه جزیره‌های آرتانیش و نورادوز قرار دارد. سطح نواحی ساحلی دریاچه در جنوب و شرق پائین بوده و سطحی هموار را تشکیل می‌دهد، اما در شمال و شمالشرق آن بلند، تنگ و صخره‌ای است.

کوههای گقاما از طرف غرب، کوههای آرگونیاتس از شمال، کوههای سوان از سمت شرق و کوههای وارتنیس از جنوب دریاچه را احاطه کرده‌اند.

28 رود به داخل دریاچه سوان می‌ریزند که مهمترین آنها عبارتند از گاوارگت، آرگیجی، مارتونی، کارج-آقبیور، ماسریک و دزکناگِت. تنها رودی که از آن بیرون می‌آید، رود هرازدان است.
دریاچه سوان منشا آتشفشانی و تکتونیکی دارد. از لحاظ زمین‌شناسی، سوان بزرگ یک خمیدگی میان‌کوهی قدیمی می‌باشد و آنجا از دوران اولیه زمین‌شناسی حوزه آبی بوده است. یک دریاچه جداگانه در محل سوان کوچک نیز وجود داشته است. سنگهای جوان بوجود آمده از گدازه‌های آتشفشانی با مسدود ساختن خروجی سوان کوچک، موجب بالا آمدن سطح آب آن شدند. آن به سوان بزرگ پیوسته و یک حوزه دریاچه‌ای واحد یعنی سوان کنونی را بوجود آوردند. جزیره سوان در قسمت شمالی دریاچه قرار داشت که در پی کاهش مصنوعی سطح آب به شبه جزیره بدل شده است.

دریاچه تاثیر مطلوبی بر طبیعت نواحی ساحلی دارد و تعادل طبیعی کل این حوزه را حفظ می‌کند. ذخائر آبی و ماهیان دریاچه از ارزش اقتصادی بالایی برخوردار است. بخش اعظم کانالهای آبیاری دشت آرارات و نیز کلیه شش نیروگاه آبی کاسکاد هرازدان از آبهای دریاچه سوان تغذیه می‌شوند.
در سالهای 40-50 قرن بیستم بشر با مداخله خود حالت طبیعی دریاچه سوان را برهم زد؛ مجموعه انرژتیک و آبیاری سوان-هرازدان را احداث کرد، سرچشمه رود هرازدان عمیق‌تر شد و بخشی از ذخایر آبی رها شد. سطح آب 19 متر تنزل یافت و مساحت آن 12 درصد کاهش پیدا کرد.

در پی کاهش سطح آب و استفاده از قسمتهای خشک شده امکان ساخت جاده اتومبیل‌رو و خط‌آهنی که از ساحل شمالشرق سوان می‌گذرند، فراهم آمد. همچنین با احداث تونل هدایت آب آرپا-سوان بطول 3/48 کیلومتر تغییر جدیدی در تراز آبی دریاچه صورت گرفت. مولفه ورودی آن به میزان سالانه 250 میلیون مترمکعب افزایش یافت. به منظور کمک به حل مسائل زیست محیطی سوان، پارک ملی "سوان" در حوزه این دریاچه ایجاد شده است.

همچنین از نظر صنعت گردشگری نیز سوان از ارزش بالایی برخوردار است. قلعه‌های متعددی از عصر برنزکه به آنها "سیکلوپ" اتلاق می‌شود، (لجاشِن، هایراوانک) در مناطق ساحلی آن پراکنده‌اند. طی حفاری‌های باستانشناسی انجام گرفته در قسمت خشک شده دریاچه مشخص شده است که 3500 سال قبل بخش قابل توجهی از سوان خشک بوده است. در آنجا مناطق مسکونی وجود داشته است و ساکنین به زراعت و دامداری در آنجا می‌پرداختند.

همچنین سازه‌ها و کتیبه‌های متعددی از دوران اورارتو (کتیبه روسا، ولیکوخی) محفوظ مانده است. البته بناهایی نیز از قرون وسطا نظیر صومعه سواناوانک، هایراوانک و غیره وجود دارند.
وقایع تاریخی بسیار مهم متعددی در رابطه با این دریاچه وجود دارند. فصل "نبرد دریایی" رمان تاریخی "گئورگ مارزپتونی" اثر موراتسان به نبرد سوان مربوط می‌شود.

در پائیز ابرهای عظیمی که از کوههای بلند بر آئینه آب فرود می‌آیند، منظره بسیار زیبایی را پدید می‌آورند. در روزهای آفتابی سوان با جلوه‌های رنگی آبی لایه-لایه خود انسان را به شگفتی وا می‌دارد، اما در روزهای ابری رنگ آبی زلال به رنگ آهنی سنگین تبدیل می‌شود.ممکن است به نظر آید که سوان تکه‌ای از آسمان بر روی زمین است. آن گوهر طبیعت ارمنستان است.

 

 

 

 

 

 

استان کوتایک

 

 

استان کوتایک درکشور ارمنستان از یک موقعیت مرکزی برخوردار می‌باشد. آن تنها استانی است که کاملا در داخل ارمنستان قرار دارد. استان کوتایک در زمان قدیم جزو استان آیرارات هایک بزرگ بود که ولایت‌های "کوتایک" و "نیگ" آنرا را در بر می‌گرفت. ‌

 

شرایط و منابع طبیعی

استان کوتایک دارای شرایط و منابع طبیعی بسیار متنوعی است. اینجا در فواصل نسبتا محدود قله‌های بلند و دره‌های عمیق و دشت‌های وسیع و زمین‌های مسطح کوهستانی با شیب‌های ملایم مشاهده می‌شود. آبهایی که جذب سنگ‌های آتشفشانی تشکیل دهنده‌ی کوهای گقاما شده‌اند، به صورت چشمه‌هایی در کوهپایه‌ها و نیز در دره‌های رود "هرازدان" و رود "آزاد" بیرون می‌آیند. چشمه‌های "کاراسوناکنی"، "آرزنی" و "گارنی" شناخته شده‌اند که آبهای خنک آنها با لوله‌های مخصوصی به ساکنین شهر ایروان پایتخت ارمنستان نیز رسانده می‌شود. بخشهای جداگانه‌ای از‌ دره‌های رودهای "هرازدان" و "آزاد" آثار تاریخ طبیعی شگفت‌انگیزی می‌باشند. منشورهای طبیعی چندضلعی و قسمتهای بازالتی که به شکل ستونی در گدازه‌های آتشفشانی شکل گرفته‌اند، تاثیرگذار می‌باشند.

 

جمعیت
قلمرو این استان از هزاران سال پیش مسکونی بوده است. اما رشد مکانیکی سکونت بر وضعیت فعلی تاثیر زیادی داشته است. خانواده‌های ارمنی بسیاری ازسالهای دهه 1830 از ارمنستان تحت تسلط ایران و ارمنستان غربی به‌اینجا کوچ کرده‌اند. اما بعد از سال‌های دهه 1950 وقتی صنعت پیشرفت چشمگیری داشته است، مهاجرت به داخل بزرگتری صورت گرفته است. هم گرجستان و آذربایجان و هم مناطق مختلف ارمنستان به‌اینجا مهاجرت کرده‌اند. منشاء و پیشرفت تمامی مناطق مسکونی شهری این استان به کاسکاد نیروگاه‌های آبی سوان-هرازدان و ساخت و ساز کارخانه‌های جدید که بر اساس آن انجام می‌گیرد، مربوط می‌شود.

 

شهرها
"هرازدان" بزرگترین شهر مرکزی استان کوتایک می‌باشد. آن در محل " آختای پائین" و چند تا از روستاهای مجاورش ساخته شده است. موقعیت مرکزی آن نسبت به استان و کل کشور و حمل و نقل ایمن آن تاثیر بسزایی در پیشرفت چشمگیر شهر داشته است. این شهر بر بزرگراه ایروان-سوان که از موقعیت محوری در شبکه جاده‌ای کشور برخوردار است، واقع شده است و در عین حال یک مرکز حمل و نقل ریلی نیز می‌باشد. شهر هرازدان در وهله اول از لحاظ انرژی، صنعت، ساخت و ساز و ماشین‌سازی توسط غول‌هایی همچون نیروگاه‌های حرارتی برق هرازدان (آن بیشترین توان در کشور دارد)، کارخانه سیمان و کارخانه "هرازدان ماشین" به چشم می‌آید. آبویان شهر دوم این استان می‌باشد("اِلار" سابق). آن بعنوان شهر اقماری ایروان ساخته شده است و در سالهای پیشرفت صنعتی ارمنستان کارخانه‌های جدید در حال ساخت را به سمت خود جذب کرده و بدینوسیله روند رشد غیرضروری ایروان را کند کرده است. با این استدلال، در اینجا صنعت پرزحمت ماشین‌سازی دقیق، به خصوص شرکت‌های بزرگ ساخت تجهیزات برقی به وجود آمده‌اند. شهر‌های دیگر نیز جایگاه خود را در حیات صنعتی استان کوتایک و کل کشور دارند. به عنوان مثال شهر "چارنتساوان" به خاطر ماشین‌سازی، "هاچن نو" (New Hajen) به خاطر دستگاه‌سازی و پرداخت الماس، و "زاخکادزور" نیز به دلیل اینکه یک مرکزآسایشی-درمانی است، معروف می‌باشند.

 

***



آسایشگاه‌های "آرزنی" و "هانکاوان" (در نزدیکی چشمه‌های معدنی)، منطقه "مارماریک" با اردوهای تفریحی و آسایشگاهی متعدد، در استان کوتایک واقع می‌باشند. در اینجاست مجموعه ورزشی المپیکی "زاخکادزور" قرار دارد، جاییکه چه در زمستان و چه در تابستان بازدیدکنندگان فراوانی از استانهای متعدد ارمنستان و خارج از کشور به استراحت و یا به ارتقا سطح مهارتهای ورزشی خود می‌پردازند.

 

اماکن دیدنی :

اماکن مهم روستای - آرینج

بقایای یک قلعه در نزدیکی روستای "آرینج" استان کوتایک محفوظ مانده است. ردیف‌های تحتانی باروی قلعه عمدتا با سنگهای پرداخت نشده و در قسمت ورودی با سنگهای خوش‌تراش پرداخت شده کار شده است. تصویر دو اژدهای به هم پیچیده بر روی سنگ سردر ورودی کنده‌کاری شده است. بر روی یکی ازسنگهای باروی قلعه نیز عقابی با بالهای کشیده و در کنار آن یادگاری خالق آن یعنی اسقف هوهانس نقاش به سال 1501حکاکی شده است. در داخل قلعه، کلیسا و ویرانه‌های خانه‌هایی وجود دارند.
در سال 2000 کلیسای مریم مقدس در نزدیکی قلعه ساخته شده است.

 

اماکن دیدنی روستای "بجنی"

نام روستای "بجنی" (Bjni) اولین بار در قرن پنجم میلادی در "تاریخ ملت ارمنی" نوشته شده توسط "قازار پارپتسی" ذکر می‌شود.

از قرن دهم میلادی به بعد، در روزگار حکومت خاندان "پهلونی" نقش سیاسی "بجنی" بزرگتر شد. بعد از قرن یازدهم "بجنی" به عنوان قلعه-شهر یاد می‌شود. در آن زمان بجنی مقر "واساک-هولوم پهلونی" بود. او قلعه را بازسازی کرد و در سال 1020 حمله اقوام کوچ‌نشین به بجنی را دفع نمود. بجنی به یکی از چهار مقر اسقفی تبدیل شد و انتخاب آن برای جاثلیق محفوظ بود. در سال 1066 میلادی انتخابات جاثلیق در اینجا انجام گرفت. از سال 1072 میلادی بجنی تحت تسلط ترک‌های سلجوقی در آمد و مورد غارت و ویرانی قرار گرفت. در سال 1201 میلادی سپاهیان ارمنی بجنی را تصرف کردند و آن تحت کنترل خاندان "زاکاریان" قرار داده شد. سپس آن به مقر "آتابک زاکاریان اول" تبدیل شد. در سال 1386 میلادی بجنی مورد تاخت و تاز مهاجمین تیمور لنگ قرار گرفت. در قرون سیزدهم و چهاردهم مقر اسقف اعظم استان آیرارات در بجنی بود. او یکی از چهار اسقف عالیمقام ارمنستان شرقی بود و نظر او در زمان انتخابات جاثلیقی اهمیت تعیین‌کننده‌ای داشت.

بجنی یکی از کانونهای تالیف کتب خطی ارمنی بود. در نوشته‌های یادگاری انجیلی که در سال 1478 میلادی نوشته‌ شده است، از بجنی به عنوان "قصر نفوذناپذیر و عرش خدا" یاد می‌شود. خرابه‌های شهر قدیمی در ساحل راست رود هرازدان بر روی منطقه مسطح و بلند کوهستان قرار دارد. برروی قله‌ تپه‌ای واقع در قسمت شرقی بجنی، کلیسای گنبددار سارکیس مقدس قرار دارد که در قرن هفتم میلادی با پلان زیربنایی صلیبی شکل و از سنگ توف خوشتراش ساخته شده است. در نتیجه اندازه‌های بسیار کوچک آن (در بین کلیساهای مشابه ارمنستان، آن کوچکترین می‌باشد)، سازه‌های آن بسیار ساده است.
در قرون دهم و یازدهم حاکمان پهلوونی قلعه‌ای را بر روی منطقه کوهستانی بنا کردند که قرن‌های متوالی آن استحکامات اصلی ولایت "نیگ" بوده است و بر دروازه‌های بجنی نظارت می‌کرد. قلعه از سمت جنوب و شرق و تا حدودی از سمت غرب توسط صخره‌هایی که رو به بالا کشیده شده‌اند، مصون می‌باشد واز سمت شمال و غرب نیز توسط باروهای هرم‌دار محافظت می‌شود که در حال حاضر آن نیمه ویران می‌باشد. در داخل قلعه، ویرانه‌ها و آثار ساختمان‌های متعددی باقی مانده‌اند. واساک پهلوونی حکمران قلعه بجنی بود که فرزند وی، گریگور ماگیستروس، در سال 1031 کلیسای مریم مقدس را ساخته است )هم اکنون نیز پایدار می‌باشد). قفسه‌های طاقچه‌ای سنگی که درداخل در ارتفاع 5 متری در امتداد دیوارها کشیده شده است از عناصر منحصربفرد کلیسا می‌باشد. گمان می‌رود که بسیاری از نسخ خطی نوشته شده در صومعه بجنی در اینجا قرار داده شده‌اند. از سمت غرب این کلیسا، کلیسای کوچک مسقفی (قرن سیزدهم میلادی) الحاق شده است که در حفره موجود بر دیوار غربی، صلیب‌سنگی بزرگ برپا شده است. در بجنی استادان سنگکار برجسته‌ای به خلق آثار پرداخته‌اند. گواه این امر، صلیب‌سنگهایی می‌باشند که از نظر هنری در سطح بالایی قرار دارند و در مقابل دیوار شرقی برپا شده‌اند. در قرن هفدهم دورتادور کلیسا بارویی با محیط مستطیل شکل کشیده شده است. آن در سال 1947 بازسازی شده است. دیوارهای کلیسا دارای کتیبه‌هایی می‌باشند.

 

معبد بت پرستی "گارنی"

بر اساس روایات، "موسی خورنی" تاسیس گارنی را به "گِقام" نبیره "‌هایک ناهاپت" نسبت می‌دهد که به نام نوه او، گارنیک، آن گارنی نامیده شده است. قلعه احتمالا در قرن دوم پیش از میلاد ساخته شده است. در اواسط قرن اول پیش از میلاد سپاه‌های رومی آن را ویران می‌سازند. در دهه70 قرن اول میلادی پادشاه تیرداد اول گارنی را بازسازی کرد و در کتیبه‌هایی که به زبان یونانی از او باقی مانده است، آن "قلعه نفوذناپذیر" نامیده شده است. در روزگار پادشاهان سلسه‌های آرتاشسیان و آرشاکونیاتس (اشکانیان ارمنی) گارنی قلعه مهم، محل استقرار سپاهیان و خانه ییلاقی بوده اس و در قرن چهارم محل مسکونی و اسقف‌نشینی بوده است. قلعه در زمان فتوحات اعراب تخریب شده است، اما دهکده وجود خود را حفظ کرده و در نیمه دوم قرن نهم رشد کرده و تبدیل به قصبه شده است. در اوایل قرن دهم در زمان پادشاه آشوت باگراتونی دوم قلعه بازسازی شده است. طی قرن‌های دهم تا پانزدهم گارنی یکی از شهرستانهای بزرگ و مهم ارمنستان بوده است.

طی حفاری‌های باستان‌شناسی گارنی، یک منطقه مسکونی از اوایل عصر برنز متعلق به نیمه دوم هزاره سوم قبل از میلاد به همراه اقامتگاه و کانونهایی با پلان زیربنایی دایره‌ای و چهارگوش کشف شده است. گارنی از هزاره سوم قبل از میلاد یکی از مناطق مسکونی با عملکرد دامداری و کشاورزی ارمنستان بوده است. مقبره‌ها و آثار باستانی از اواسط و اواخر عصر برنز (هزاره دوم قبل از میلاد) و نیز اشیای سفالین اورارتویی و دیرینه ارمنی (از قرن ششم تا چهارم قبل از میلاد) و کتیبه خط میخی پادشاه آرگیشتی کشف شده‌اند که در آن کتیبه، گارنی به همراه محیط اطرافش "کشور گارنییان" نامیده شده است. در مقابل قلعه، منطقه مسکونی شهر مانندی بوده است که آثار آن با ساختمان‌های قرون وسطایی و دوران جدید پوشیده شده است. قبرستان قرون وسطایی به همراه صلیب‌سنگهای مزین به نقش‌برجسته‌ها و سنگ قبر‌هایی با نوشته‌های روی آنها بر روی مجموعه‌ای از تپه‌ها قراردارد که روستا را از شمال احاطه می‌کند.
بنای فعلی قلعه در قرون دوم تا سوم قبل از میلاد ایجاد شده است. این سیستم نظامی و استحکامی قابل توجه بر روی دماغه صخره‌ای بلند مثلثی شکل ساخته شده و از سمت جنوب، جنوب غربی و تا قسمتی از سمت شرق توسط صخره‌های طبیعی غیرقابل عبوری احاطه شده است و در الباقی قسمتها مانع دفاعی عظیمی با 14 برج‌های مستطیل شکل و باروهای محکم به دنباله هم ساخته است. در قسمتهایی که دفع حمله دشمن با نیروهای کمتری امکان‌پذیر بود، برج‌هایی به فاصله 25 تا 32 متری از همدیگر ساخته شده‌اند که در قسمتهای دیگر به هم نزدیکتر بوده و در فاصله 10 تا 5/13 متری قرار دارند و یک قوس مصنوعی را بوجود می‌آورند که آسیب رساندن به نیروهای دشمن را که به داخل وارد شده‌ بودند، تسهیل می‌کرد.
مبعد ستونی در مرکز ترکیب ساختمان‌های قلعه قرار دارد. از مبعد به سمت غرب، پیکر بزرگ ساختمان درباری تقریبا از لبه دماغه صخره بلند شده است. ساختمان حمام از چهار اتاق پی در پی که در یک راستا قرار دارند، تشکیل شده است. اتاق اول به سبب موقعیت خود و طراحی داخلی غنی (کف با نقاشی‌های خاتمکاری، استخر آب ایجاد شده در حفره منحنی شکل و غیره)، سرسرا و رختکن حمام بوده است. اتاق‌های دوم و سوم که از نظر پلان زیربنایی یک شکل می‌باشند، اتاقهای استحمام بوده‌اند که دومی برای آب سرد و سومی آب ولرم بوده است. بیشتر قسمتهای اتاق چهارم که بلافاصله بعد از اتاقهای استحمام‌ آب سرد و ولرم قرار دارد و فرم و اندازه‌های آنها را نیز دارد، اتاق استحمام آب گرم بوده است. در قسمت شمال غربی آن آب انبار و در زیر کف قسمت جنوب غربی، آتشگاه برای گرم کردن آب یافت شده است. خاتمکاری رختکن که از آثار تاریخی نقاشی ارمنستان در دوران ماقبل مسیحیت می‌باشد، از لحاظ علمی و هنری توجه زیادی را به خود جلب می‌کند. بر روی خاتم کاری عکس دریا به تصویر کشیده شده و در آنجا خدایان متفاوتی، پریان دریایی (
Nereids)، انسانی با کمر اسب و انتهای ماهی (ichthyocentauri)، ماهیگیر، ماهی‌های مختلف و غیره تصویر شده است. در تصاویر، اصطلاحات مختلفی در رابطه با دریا ("اعماق دریا"، "آرامش دریایی" وغیره) و اسامی خدایان (گلاوکوس، تتیس و اِروس و غیره) وجود دارند. نیم تنه مرد و زنی در مرکز خاتم کاری به تصویر کشیده شده است که در بالای آن عبارت "بدون اینکه چیزی دریافت کنیم، کار کردیم" نوشته شده است. این خاتم کاری از 15 رنگ‌ مختلف از سنگهای طبیعی ساخته شده است. سوژه، تکنیک اجرا، ویژگی‌های سبک و رنگ آن و همچنین ساختار بنای حمام مبنایی شدند که کل بنای تاریخی کاری متعلق به قرن سوم میلادی قلمداد شود.

معبد بت‌پرستی در نیمه دوم قرن اول در زمان بازسازی قلعه (به سال 77 میلادی) بنا شده است. پس از گرویدن به دین مسیحیت، آن اتاق ییلاقی خسرودوخت خواهر پادشاه تیرداد سوم بوده است. آن در زمان زلزله سال 1679 فروریخته است. سبک کلی بنا پریپتر (peripter) می‌باشد و ساختار فضایی و حجمی آن بر روی پی‌ریزی مرتفع سربرافراشته و دیوارهای محیطی آن بصورت غنی طراحی شده‌اند. گمان بر این است که این معبد وقف مهر خدای خورشید شده است. مهر بعنوان نماد نور و حقیقت اغلب در نبرد تن به تن با گاو نر (تیرگی) تصویر شده است. سم چاکدار گاو نر که بر روی سنگ مرمر سفید کنده‌کاری شده، در نزدیکی معبد قرار داشته است و به بت نابود شده در زمان گسترش دین مسیحیت تعلق داشته است.

 

صومعه گقارت

صومعه قرون وسطایی "گقارت" بر امتداد جاده ایروان-گارنی-گوقت در استان کوتایک قرار دارد.
بخاطر ساختارهای غاری، در گذشته های دور آن صومعه آیریوانک" نامیده شده است. اما از قرن سیزدهم به افتخار نیزه (گقارت) مقدسی که در مبعد نگه داری می‌شد (نیزه‌ای که پیکر عیسی مصلوب را زخمی کرد) گقارت نامیده شد. بر اساس روایات، آن در سالهای آغازین اعلام دین مسیحیت به عنوان دین رسمی در ارمنستان (اوایل قرن چهارم میلادی) بنا نهاده شده است. صومعه گقارت ازمهمترین مراکز معنوی و فرهنگی ارمنستان در قرون وسطا بوده است که در آن علاوه بر ساختارهای عبادی، مدرسه کلیسایی، کتابخانه، محل تالیف کتب خطی، و حجره‌های متعددی که در دل صخره حفره شده‌اند، برای سکونت راهبه‌ها وجود داشت.
در سمت غرب و خارج از باروهای این صومعه باستانی برجای مانده، کلیسای کوچکی قرار دارد که به اندازه نصف در دل صخره حفر شده و کتیبه‌های اهدایی از قرون دوازدهم و سیزدهم بر روی دیوارهای آن حکاکی شده‌ است. در قرن سیزدهم مجموعی اصلی صومعه ایجاد شده است که شامل کلیسای اصلی (کاتوقیکه)، ایوان مجاور، دو کلیسای حفر شده در دل صخره، آرامگاه و خانه‌ کلیسایی و حجره‌هایی در اندازه‌های مختلف می‌شود. همه اینها از سمت شمال توسط صخره‌های عمودی و بلند احاطه شده است و از طرفین دیگر توسط باروهایی سنگی احاطه شده است. بعدها (قرن هفدهم) در مجاورت باروها، ساختمان‌های مختلف اقتصادی و مسکونی ساخته شده ‌است.

طبق کتیبه موجود بر بالای ورودی غربی، کلیسای اصلی در سال 1215 در روزگار خاندان زاکاریان بنا شده است. سبک داخلی آن از ویژگی‌های هنر معماری قرون دوازدهم و سیزدهم می‌باشد. به خصوص ساق گنبد و دروازه ورودی جنوبی از تزئیناتی غنی برخوردارند. ایوان کلیسای کاتوقیکه در سالهای 1225- 1215 میلادی ساخته شده است.

دوره دوم ساخت و ساز گقارت که دوره مهمتر نیز می‌باشد، از اواسط قرن سیزدهم شروع می‌شود، وقتی پس از خرید صومعه توسط پروش حاکم (Prosh) از خاندان زاکاریان ها، او به ساخت بناهای حجاری شده در دل صخره مبادرت کرد. گقارت در بین ساختمان‌های ایجاد شده در دل صخره در جهان جایگاه به خصوصی دارد. در مجاورت کلیسای اصلی در ارتفاعات مختلف صخره شمالی، گروهی کامل از سازه‌های معماری که هم ارزش با هنر ساختمانسازی روی زمین می‌باشند، حفر شده است و در پایین آن دو کلیسای نه چندان بزرگ و یک ایوان و در بالا آرامگاه و خانه کلیسایی ستونی قرار دارند. کلیسای اول که در شمال غرب ایوان کلیسای اصلی قرار دارد، از دهه 30 قرن سیزدهم تا سال 1250 میلادی ساخته شده است. کلمه "گالدزاگ" نام معمار کلیسا بر روی مربعی که حامل گنبد می‌باشد، حکاکی شده است. در سال 1283 دومین کلیسا و ایوان آن در دل صخره حفر شده و ایجاد گردید و احتمالا ایوان آرامگاه اجدادی خاندان "پروشیان" بوده است. بین طاقهای کمانی ایجاد شده در راستای محور ورودی ایوان، سر گاو نر کنده‌کاری شده است که دو شیر در زنجیر را نگه می‌دارد. کمی پایین‌تر از آن، عقابی با بالهای گسترده و گوسفندی در چنگال‌هایش به تصویر کشیده شده است. گمان می‌رود که آن علامت اجدادی خاندان "پروشیان" می‌باشد. کلیسای دوم به سبک "تالارهای گنبددار" تعلق دارد. چه دیوارهای کلیسا و چه دیوارهای ایوان پوشیده از نقش برجسته‌های کنده‌کاری شده است (نقش برجسته تصور آدمی، پرندگان، بافت‌هایی با جنبه‌های مختلف هندسی و گیاهی). در سال 1288 میلادی در بالای صخره آرامگاه-خانه کلیسایی "پاپاک" فرزند "پروش" حاکم (Prosh) و همسر او "روزوکان" ساخته شده است. صلیب‌سنگ‌های متعددی با حجاری‌های زیبا و حجره‌های حفری شده در دل صخره در اطراف صومعه وجود دارند.بعضی از غارها نیز اهمیت دفاعی داشته‌اند و به اسامی قهرمان‌های مردمی نامیده شده‌اند. مورخ "مخیتار آیریوانی" در قرن سیزدهم در اینجا زندگی کرده است.

 

صومعه گِتارگِلی - دزاگاوانک

صومعه "دزاگاوانک" (صومعه "نشان" مقدس "گِتارگِلی) (Dzagavank’s Getargel) بر روی دامنه ی تپه در 2 کیلومتری جنوب شرق روستای آرینج استان کوتایک ارمنستان واقع است.

آن در اوایل قرون وسطا بنا نهاده شده است. قدیمی‌ترین کلیسای این صومعه از بناهای گنبددار با پلان زیربنایی صلیبی‌شکل با سه محراب است که در قرن هفتم ساخته شده است. ردیف‌های تحتانی دیوارهایی که از سنگهای توف خوشتراش چیده شده ‌است، محفوظ مانده است. از سمت شمال و جنوب این کلیسا، کلیساهای کوچکی نیز که دارای فونداسیون مشترک بوده و هم زمان با این کلیسا ساخته شده‌اند، به کلیسای فوق الحاق شده است.در سال 855 میلادی "زاکاریان" از روحانیون صومعه "دزاگاوانک" به عنوان جاثلیق کل ارامنه انتخاب شد (زاکاریا دزاگتسی اول). در سال 1270 میلادی، مجمع کلیسایی دزاگاوانک تشکیل شده است. وقتی درسال 1293 میلادی گریگور آناوارزئتسی اول نشان مقدس گتارگلی را به صومعه اهدا کرد، صومعه "دزاگاوانک" به یک مرکز دینی مهم و زیارتگاه معروف تبدیل شد. "نشان مقدس گتارگلی" آن قسمت چوبی از صلیب مسیح است که اسقف "سقبستروس" روم به "گریگور روشنگر" مقدس داده بود. طبق روایات، در سال 1022 میلادی "پطروس گتاداردز اول" بوسیله آن جریان رودی را که از میان شهر ترابوزان می‌گذشت، در عید تقدیس آب و در حضور واسیل دوم امپراتور بیزانس متوقف کرده است(نام‌های "گِتادارزد" و "گِتارگل" از اینجا منشا گرفته‌اند).درسال 1293 کلیسای گنبددار دو طبقه‌ای برای حفظ "نشان مقدس" در صومعه "دزاگاوانک" ساخته‌اند که از آن فقط طبقه اول همراه با سن مستطیل شکل و پلان زیربنایی مربع شکل بجای مانده است. مدرس روحانی "تادئوس بوبیک دزوراونتسی" در اوایل قرن چهاردهم در اینجا فعالیت می‌کرده است.

در قرن پانزدهم سیمعون دزوراوانتسی رئیس خاخامها از صومعه گقارت به دزاگاوانک" نقل‌مکان کرده و صومعه را سر و سامان داده است. در سال 1425 قلم استپانوس در صومعه دزاگاوانک از اثر ادبی "تفسیر تقویم" هاکوپ قریمی الگوبرداری کرده و سپس در زمان ریاست سارکیس دزاگاوانتسی مدرس رهبانی از "دستورزبان و لغت نامه" الگوبرداری کرده است (سارکیس دزاگاوانتسی در سال 1441 در مراسم تثبیت مجدد مقر جاثلیقی ارامنه در اجمیادزین شرکت کرده است). دزاگاوانک در پی زمین لرزه سال 1679 تخریب شد اما تا قرن بیستم بعنوان صومعه در حال فعالیت باقی ماند، دارای املاک متعدد، آسیابهای آبی و باغ‌هایی در ایروان بود. در حال حاضر "نشان مقدس گتارگلی" (صلیب طلایی) در اجمیادزین می‌باشد و در زمان مراسم تقدیس مایع مقدس، جاثلیق در وهله اول بوسیله آن مایع مقدس را تقدیس می‌کند. عید "نشان مقدس گتارگلی" در بهار و در یکشنبه بعد عید پاک انجام می‌شود.

 

کلیسای مریم مقدس (نشان مقدس) روستای یقوارت

کلیسا-آرامگاه دو طبقه مریم مقدس در مرکز شهر یقوارت استان کوتایک واقع است و در سال 1301 میلادی بنا شده است.

کلیسا با ساختمانی مدور (rotunda) خاتمه می‌یابد. طبقه اول با طاقها و کمانهای متلاقی مسقف شده است. طبقه دوم که از طریق پلکانی سنگی چسبیده به دیوار و پلکانی چوبی سیار در بیرون ساختمان، بالا می‌رفتند. آن از بیرون و درون به سبک "صلیبی شکل" ملایم می‌باشد که بازوهای آن مسقف هستند و شکل ظاهری آن دارای سقفی با دو سطج شیبدار می‌باشد. طبقه اول که طراحی نسبتا ملایمی دارد، با یک نوار تفکیک‌کننده از طبقه دومی که با فراوانی تصاویر نقش‌برجسته‌ تزئینی خود به چشم می‌خورد، متمایز می‌گردد. در مرکز هر یک از دیوارهای محیطی، تصاویر حجاری شده سوژه‌ای مانند پلنگی در حال دریدن گوزن، بز کوهی، عقابی که گوساله‌ای در چنگال خود گرفته است، وجود دارند. به دیوار ضلع غربی توجه بیشتری شده است جائیکه تصاویر حجاری شده مریم مقدس و قدیسان بالاتر از سردر گلفهشنگی ورودی مزین به نقش‌برجسته‌ها وجود دارند. اکثر مجسمه‌ها نقش برجسته‌ها رنگ‌آمیزی شده بود. از خصوصیات تزیینات آن نوار منقوش بالای مجموعه ستون‌ها و طاق‌های سازه مدور (rotunda) را می‌توان نام برد که این نوار منقوش از کاشی‌هایی به شکل مربع و ستاره‌های هشت ضلعی و هشت گوش تشکیل شده که در بالا و پایین آنها به نخلی که طرح خاصی دارد، آراسته شده و در وسط آن خرگوش، پلنگ، گرگ، بز کوهی، مار، گوزن، قو و حیوانات دیگر به تصویر کشیده شده است. کاشیکاری‌ها به هنر قرون سیزدهم و چهاردهم میلادی تعلق دارند و پس از ساخت کلیسا نصب شده‌اند. ویرانه‌های کلیسایی به سبک بازیلیک (قرن پنجم) در مرکز "یقوارت" محفوظ مانده است.

 

کلیسای زُوراوار (سردار) مقدس

کلیسای "زُوراوار" (Zoravar به معنی سردار)(صومعه تئودوروس مقدس یقوارت) حدودا در 3 کیلومتری شمال شرق شهر یقوارت استان کوتایک واقع شده است.

آن توسط گریگور مامیکونیان حاکم در سال‌های 661-685 میلادی ساخته شده است. قسمت جنوبی و گنبد آن برجای نمانده است. "زوراوار" بنایی متشکل از هشت آبسید (Apse) می‌باشد که بر روی فونداسیون مسطح چند سطحی سربرافراشته و از سنگ توف خوش‌تراش قهوه‌ای رنگ ساخته شده است. در محل تلاقی آبسیدها، حفره‌های مثلثی شکل (ارمنی) از بیرون ایجاد شده است. تزیینات کلیسا از کلیسای "زوارتنوتس" تاثیر پذیرفته است. کلیسای "ایریندی" نیز به سبک کلیسای " زواراوار" می‌باشد.

 

مجموعه کلیسایی کِچاریس

مجموعه کلیسایی کِچاریس (Kecharis) یکی از مراکز مهم فرهنگی و دینی ارمنستان قرون وسطایی بوده است. آن در شمال غربی شهر "زاخکادزور" واقع است. سیاستمداران و دانشمندان بزرگ وقت همچون گریگور ماگیستروس، واساک خاقباکیان، خاچاتور کچارسی و غیره در کچاریس فعالیت و زندگی کرده‌اند.
این مجموعه از چهار کلیسا، ایوان و دو کلیسای کوچک (نمازخانه نزدیک کلیسا) تشکیل شده است. طبق کتیبه موجود در بالای ورودی جنوبی، کلیسای اصلی یعنی کلیسای گریگور روشنگر مقدس در سال 1033 میلادی توسط گریگور ماگیستروس ساخته شده است. آن به سبک"تالار گنبددار" است و در دو طرف سن خود نمازخانه‌های دو طبقه دارد. تزیینات بیرونی آن باوقار می‌باشد. دیوار ضلع غربی با دو "حفره‌های ارمنی" طراحی شده است که از آنها پنجره‌هایی به روی صحنه گشوده می‌شود. گنبدی به قطر 4/10متر بر کل ساختار تسلط دارد. ایوانی (اواخر قرن دوازدهم) با ساختار مرکزگرا با چهار ستون و پلان زیربنایی مستطیل شکل (8/14
x 5/16 متر مربع) از سمت غرب به کلیسا الحاق شده است. ایوان با گنبدی مرکزی و هشت ضلعی که دارای پنجره‌های سقفی می‌باشد، مسقف شده است. بر خلاف سادگی دیوارهای محیطی، تزیینات داخلی بسیار غنی می‌باشد.

در جنوب کلیسای اصلی، کلیسای گنبددار و نه چندان بزرگ "نشان مقدس" با تناسبات خوش قواره خود واقع است. تاریخ ساخت کلیسا معلوم نیست، اما با عنایت به طرح‌های معماری مربوط به قرن یازدهم میلادی و این اطلاعات تاریخی که گریگور ماگیستروس در سال 1051 میلادی کلیسای دیگری نیز در کچاریس بنا کرده است، گمان می‌رود که آن، کلیسای "نشان مقدس" ‌باشد.

کلیسای سوم کلیسای "کاتوقیکه" است که در سال‌های 1203-1214 میلادی توسط "واساک خاقباکیان" حاکم (احتمالا به دست راهبه "وتسیک") ساخته شده است. آن در قسمت جنوبی این مجموعه در کنار کلیسای "نشان مقدس" قرار دارد. آن، ساختمانی گنبدار و مستعطیل شکل است که از داخل صلیبی شکل بوده و در چهار کنج آن نمازخانه‌های دو طبقه وجود دارند. "کاتوقیکه" با تزئینات خود باشکوهترین کلیسای صومعه کچاریس می‌باشد.

در فاصله 120 متری از گروه اصلی ساختمانها به سمت غرب، کلیسای چهارم این صومعه یعنی کلیسای کوچک "رستاخیز مقدس" قرار دارد که طبق کتیبه‌ مربوط به ساخت و ساز آن، در سال 1220 میلادی ساخته شده است. ایوان که به ضلع غربی چسبیده است، ظاهرا با طرح کلیسا یک مجموعه کامل را تشکیل می‌دهد. صلیب‌سنگ‌هایی بسیاری از قرون دوزادهم و سیزدهم در کچاریس وجود دارند که به این مجموعه کلیسایی زیبایی و تنوع رنگی می‌بخشد و به قسمتی از المانهای تشکیل دهنده آن تبدیل می‌شوند. صلیب‌سنگ یادبود مرحوم معمار "وتسیک" (قرن سیزدهم میلادی) که توسط برادران معمار او برپا شده است، از سازه‌های مهم مجموعه می‌باشد. همچنین "گریگور آپیراتیان" حاکم ( سال 1099 میلادی) و پروش (Prosh) حاکم بزرگ (در سال 1284 میلادی) که در نبرد با ترکان سلجوقی جان خود را از دست دادند، در صومعه کچاریس دفن شده‌اند.

صومعه کچاریس با کل شمایل خود با مناظر طبیعی اطراف همخوانی دارد.

 

مجموعه کلیسایی - هاووتس تار

مجموعه کلیسایی "هاوتس تار" (هاوتس تار منجی) از کانونهای مهم فرهنگی و دینی ارمنستان قرون وسطایی بوده است.

آن از گارنی به سمت غرب، بر روی قله کوهی که در ساحل چپ رود "آزاد" قرار دارد، واقع است. به گفته "مخیتار آیریوناتسی"، گئورگ حاکم قلعه کِقوا که در آن نزدیکی قرار دارد (احتمالا "گئورگ مارزپتونی") کلیسای "آمناپرکیچ مقدس" را در قرن دهم در اینجا بنا نموده است. طبق کتیبه‌ مربوط به ساخت و ساز، آن باز در سال 1013 میلادی توسط گریگور ماگیستروس ساخته شده است.
در قرون‌ دوزادهم تا چهاردهم "هاوتس تار" ترقی کرده است و در سال 1679 بر اثر زمین لرزه تخریب شده است. در قرن هجدهم صومعه توسط جاثلیق "آسدوازادور" بازسازی شده است. مجموعه ی کلیسایی از دو گروه ساختاری تشکیل شده است. کلیسای اصلی گروه غربی (قرن سیزدهم) از سنگ توف خوش‌تراش مایل به قرمز ساخته شده است. دیوارهای چیده شده بر اساس اصل تنوع رنگی غنی کتیبه‌ها می‌باشند. سقف و گنبد کلیسا تخریب شده‌اند. دو کلیسای کوچک (نمازخانه در نزدیکی کلیسا) با تالار یک تکه از جنوب به آن الحاق شده است (در حال حاضر ویران است).

گروه شرقی درنیمه اول قرن هجدهم اساسا بازسازی شده است و از سنگ‌های ایوان چهارستونی صومعه و کلیسای ساخته شده توسط گریگور ماگیستروس استفاده شده است. در سال 1721 جاثلیق "آسدوازادور" کلیسای "کاراپت مقدس" (به سبک سالن گنبددار) را بر روی قسمت شمالی ویرانه‌های ایوان بنا کرده است که به دلیل لشکرکشی اقوام لزگی‌ها ناتمام مانده است. اتاق‌های مسکونی از سمت شمال و مهمانخانه مسقف از سمت جنوب غربی به باروها چسبیده‌اند.

 

صومعه ماکراوانک

صومعه "ماکراوانک" در قسمت غربی شهر هرازدان قرار دارد.

کلیسای اصلی یعنی کلیسای "مریم مقدس" تالاری گنبددار با نمازخانه‌های دو طبقه در سمت غرب و یک جفت ستون‌های دیواری می‌باشد. در قسمت جنوبی، دومین کلیسا با تالار یک تکه وجود دارد. ایوانی با پلان زیربنایی تقریبا مربع شکل از سمت غرب با کلیسای "مریم مقدس"چسبیده که فقط پایه‌های دیوارهای آن بر جای مانده است. در قسمت شرقی صومعه، قبرستانی کوچک با صلیب‌سنگهای مزین به نقش‌برجسته‌ها قرار دارد.

صومعه تِقِنیاتس

صومعه "تِقِنیاتس" (Teghenyats) بر روی دامنه ی کوهی پوشیده از جنگل در شمال روستای "بوژاکان" واقع است.

آن در اوایل قرون وسطا بنا شده است. نام آن اولین بار در اوایل قرن هشتم در رابطه با پناه گرفتن در صومعه "واهان گوُقتناتسو" ذکر می‌شود. در قرون یازدهم تا چهاردهم صومعه مرکز آموزش و تالیف کتب خطی بوده است. آیین‌نامه انجام مراسم دعا در کلیسای ارمنی در صومعه‌های "تقنیاتس" و "ماکنیاتس" محفوظ مانده که در سال 1166 میلادی "نرسس شنورهالی" آن را مبنایی برای تنظیم سیستم واحد در کلیساها و صومعه‌های ارمنی قرار داد.

کلیسای کاتوقیکه صومعه در قرن دوازدهم ساخته شده است. آن تالاری گنبددار با یک جفت ستون‌ دیواری می‌باشد که دیوارهای محیطی آن با حفره‌های ارمنی طراحی شده است. قسمت پیشانی محراب ارشد با زیبایی خود متمایز می‌گردد و نقش‌برجسته‌های مسطحی با موضوعات گیاهی، حیوانی و اشکال هندسی در سطح آن وجود دارد. حجاری تصویر طاووس در حالیکه دم آن باز، بالهایش نیمه باز و سرش به سمت راست خم شده و همه این در داخل چهارچوبی با نوارهای متعدد گنجانده شده است، بر روی تخته سنگ مرکزی ارزش هنری دارد. در سال 1207 "واهرام تاووش" حاکم در مجاورت کلیسای کاتوقیکه، ایوانی باشکوه با چهل ستون و پنجره دیواری سقفی هرمی‌ شکل ساخته است که ترکیب توف قرمز و سیاه در چیدمان آن، تنوع رنگی را در داخل به آن بخشیده است.

در سال 1205 میلادی راهب "تورکیک" رئیس صومعه تقنیاتس نیز در جلسه‌‌ای که در مورد مسایل مذهبی توسط حاکم زاکاره دوم کبیر در شهر لوری برگزار شده بود، شرکت کرد. در قرن سیزدهم مورخ "گیراگوس گنجه‌ای" خاطرنشان کرده است که در دوران ریاست "توریک" راهب، روحانیون صومعه بر اساس اصل همزیستی اجتماعی مبنی بر "همه چیز اجتماعی باشد و جداگانه چیزی دریافت ننمود"، زندگی کرده‌اند.
در قرن سیزدهم "واناکان وارتاپت" و "وارتان آرولتسی" (
Vartan Areveltsi) در صومعه فعالیت کرده و مدرسه خانقاه "تقنیاتس" را دایر کردند. از سمت جنوب، کتابخانه به کلیسای کاتوقیکه الحاق شده که در ضلع شرقی آن چهار اتاق برای کاتبان در نظر گرفته شده است. بنایی با چهار محراب از شمال به ‌ایوان الحاق شده که احتمالا آن بعنوان مکانی برای نگهدای نسخ و کتب خطی مورد استفاده قرار گرفته است. در قسمت شمال غربی مجموعه کلیسایی، نهارخوری مسقف و مستعطیل شکل (قرن سیزدهم میلادی) بطور جداگانه پابرجاست و در قسمت غرب نیز قبرستان صومعه قرار دارد. در سال 1827 صومعه " تقنیاتس" براثر زلزله به کلی تخریب شد.

در سالهای 1980 محوطه صومعه به ریاست گ. سارکسیان مورد حفاری قرار گرفته است. کلیسای کاتوقیکه، کتابخانه، محل نگهداری نسخ خطی، و همچنین کلیسای کوچک گنبددار "مریم مقدس" با سه محراب و پلان صلیبی‌شکل کوچک (قرون ششم و هفتم) در فاصله 30 متری مجموعه اصلی به سمت شرق بدست آمده است.

 

صومعه "مریم مقدس" نقوتس

این صومعه در یک کیلومتری شمال غربی روستای "آرزاکان" قرار دارد. آن شامل کلیسا، ایوان مجاور و یک کلیسای کوچک جداگانه (نمازخانه نزدیک کلیسا) تشکیل شده است. کلیسا در قرون دهم و یازدهم ساخته شده و به سبک تالار گنبددار می‌باشد که در چهارگوشه آن نمازخانه‌ها قرار دارند (در حال حاضر گنبد و دیوار جنوبی آن تخریب شده‌اند). دیوار ضلع شرقی با یک جفت حفره مثلثی شکل ارمنی طراحی شده است.
ایوان که برروی دیوارهای آن، کتیبه‌هایی از قرن سیزدهم بر جای مانده است، دارای پلان زیربنایی مستعطیل شکل می‌باشد و چهار ستون که بصورت آزاد پابرجا هستند، دارد. قسمت مرکزی سقف به گنبدی با 6 طاق ضربدری ختم می‌شود. ایوان دارای دو ورودی می‌باشد که بصورت باشکوه آراسته شده‌اند که در این بین، ورودی جنوبی ورودی اصلی می‌باشد.

قبرستانی با صلیب سنگهای فراوان در اطراف صومعه موجود می‌باشد. روستای "آرزاکان" در قرون وسطا با نام "آرتاوازداکان" یاد می‌شود. این روستا به خاطر آبگرمهای معدنی متعددش معروف می‌باشد.

 

تصاویر صخره‌ای - پتروگلیفها

تصاویر صخره‌ای حجاری شده متعددی در کوهستانهای گقاما، در دامنه‌های کوه "آراگاتس" و "اوقتاسار" یافت شده‌اند که قدیمی‌ترین‌های آنها 9000 سال پیش ساخته شده‌ اند.

تصاویری از حیوانات که در آن مکان می‌زیسته‌اند و گاها تصاویر انسان از جمله صحنه‌های شکار، نبرد، ماهیگیری، صحنه‌های آئینهای دینی و غیره، از ویژگی‌های آنها می‌باشد. بعضی از آنها نمادهای مربوط به عبادت دوران قدیم را بیان می‌کنند.

تصاویر صخره‌ای کنده‌کاری شده مطالب غنی را برای مطالعه نحوه زندگی، عادات و هنر ساکنین باستانی ارمنستان ارائه می‌کنند و به عنوان منابع اولیه تاریخی اهمیت دارند.

در کوههای گقاما، تصاویر کنده‌کاری شده بر روی سنگهای آبی رنگ انجام شده‌اند. سنگها به سبب رعد و برق آبی رنگ شده‌اند و رنگ سطح آن نیز به شدت از رنگ داخل سنگ تفاوت دارد. به همین سبب، تصاویر حجاری شده در آنجا به وضوح دیده می‌شوند، بخصوص اگر از زاویه‌ای درست نسبت به نور خورشید نگاه کنیم.
 

صومعه روستای پتقنی  Ptghni  

این صومعه در اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم میلادی توسط "مانول آماتونی" حاکم ساخته شده است. کلیسا با اندازه‌هایش بسیار بزرگ می‌باشد و غنی از خصوصیات معماری می‌باشد.

در سال 606 "اسرائیل" نماینده صومعه "پتقناوانک" سند مربوط به ایجاد وحدت میان اسقف‌های اعظم و رهبران روحانی ارمنستان را امضا نمود.

کلیسا به سبک تالار گنبددار به همراه یک جفت ستون می‌باشد. آن دارای تزیینات غنی از تصاویر حجاری شده و نقش‌برجسته گیاهی و اشکال هندسی است. کنده‌کاری روی کوزه‌ها بی‌نظیر می‌باشد. تصویر حجاری شده مریم مقدس و فرشته‌هایی در دو طرف او در مرکز طاق ورودی جنوبی وجود دارد. در هر یک از دو سمت چپ و راست این حجاری، تصاویر کنده‌کاری شده چهره‌های سه تن از حواریون می‌باشد. تصاویر شش حواری دیگر احتمالا بر روی ورودی غربی بوده‌اند.

تصویر حجاری شده "مانوئل آماتونی" سوار بر اسبی که چهار نعل می‌تازد و شیری را با تیر و کمان می‌زند، بر روی قسمت افقی سمت چپ طاق تزیینی ورودی جنوبی وجود دارد. در سمت راست طاق تزیینی، تصویر "ساهاک آماتونی" (پسر مانوئل) در حالیکه نیزه‌ای در دست دارد و در نبرد تن به تن با شیر بسر می‌برد، وجود دارد. پرندگان گوناگونی در حال حرکت به شیوه مخصوص خودشان با استادی بسیار بر روی قاب کمانی پنجره‌های ضلع شمالی به تصویر کشیده شده است. حجاری شیری نشسته در زیر نخل قابل توجه می‌باشد.
نقش‌‌برجسته‌های صومعه "پتقناوانک" از آثار منحصربه فرد و با ارزش هنر ارمنستان در اوایل قرون وسطا می‌باشد.

 

صومعه - مایراوانک

صومعه "مایراوانک" (Mayravank) در نزدیکی روستای "سولاک" استان کوتایک واقع است.
کلیسای "مریم مقدس" (قرون یازدهم و دوازدهم) از سنگ بازالت خوش‌تراش ساخته شده است. آن به سبک تالار گنبددار با یک جفت ستون غربی می‌باشد و در دو طرف محراب دارای نمازخانه‌های دو طبقه می‌باشد. به جای سنگ حجاری شده روی سن کلیسا صلیب‌سنگ کار گذاشته شده است. ویرانه‌های ساختمان‌های روحانیون در سمتهای جنوب غربی و شمالی کلیسا وجود دارند.

نام صومعه "مایراوانک" از سده هفتم در رابطه با "هوُوهان مایراوناتسی" (مایراگومتسی) پدر روحانی صومعه ذکر می‌شود. جاثلیق "یزر پاراژناکرتسی اول" به قصد بی‌احترامی به "هُووهان مایراوناتسی" که در مسئله اتحاد و همرایی با کلیسای بیزانسی با او مخالفت کرده و او را به صومعه رانده بود، صومعه او را "مایراگوم" (گوم به معنی طویله است) و هوُوهان را نیز "مایراگومتسی" خطاب کرده است.
پس از نشست کلسدانی در سال 451 میلادی، در کلیسای مسیحیت تفرقه ایجاد گردید و در نتیجه تاثیر کلیسای بیزانسی بر کلیسای ارمنی کم شد. ایده اتحاد از سوی امپراتوران بیزانس مطرح شده بود و هدف اصلی آن ایجاد پلی بین کلیساهای متفرق شده و احیای تاثیر از دست رفته بود. در سال 633 میلادی در حین نشست "کارین"، جاثلیق "یزر" (
Yezer) بالاجبار ایده اتحاد با کلیسای بیزانسی را پذیرفت، اما این اتحاد در ارمنستان ریشه‌دار نشد و کلسدانیت تلقی شده است. از میان روحانیون آن زمان تنها "هُووهان مایراوناتسی" آشکارا به مخالفت با جاثلیق برخاسته است.

 

کوه "آرالر"

کوه "آرالر"(یا کوه "آرا") (Araler) بین رودهای هرازدان و کاتساخ واقع است. ارتفاع آن 2577 متر است و به شکل مخروطی نانظم، با قله‌ای مقطع و دهانه آشفشانی حلقه‌ای می‌باشد.

آب و هوای آن خشک می‌باشد و میزان بارندگی 300-400 میلیمتر می‌باشد. زمینهای نیمه بیابانی پوشیده از برنجاسف کوهی (wormwood) با خاک خاکستری در کوهپایه‌ها گسترده است، اما در ارتفاعات استپها هستند. آندزید-بازالت و آندزید از ذخائر مفید آن می‌باشند.

در دامنه‌های جنوبی، بوته‌ها و بیشه‌های کم پشت درخت بلوط دیده می‌شود. در فصل‌های گرم سال کل کوه مملو از گل‌های پرپشت و رنگارنگ می‌شود. در اینجا حیوانات متعددی به چشم می‌خورند. به خصوص مارههای سمی در قسمت‌های سنگلاخی قله زیاد می‌باشند.

 

***


طبق روایات، کوه به نام پادشاه "آرا گِقتسیک" (به معنی آرا زیبا) نامیده شده است. در هنگام جنگ با شامیرام
ملکه آشور ، آرا سپاه خود را در کوهپایه‌های "آرالر" آرایش داده بود و ملکه نیز در دامنه کوه "هاتیس" مستقر شده بود.

طبق افسانه، کوه آرا همان بدن "آرا گقتسیک" می‌باشد که در هنگام جنگ جان باخته بود. از دور آن به راستی به آدمی خوابیده که دستهای خود را روی سینه گذاشته، شباهت دارد. غالبا از گردشگران می‌توان جمله‌هایی اینچنین شنید. "در راستای دستها بالا رفتیم" یا "پیچیدیم به سمت پاها". "دستها" قسمت میانی کوه می‌باشد و "پاها" قسمت شرقی آن است. بلندترین نقطه در آنجا واقع است. توده صخره‌ای که در قسمت غربی قله سربلند کرده، "دماغ" می‌نامند که "آکلوراکار" نیز نامیده می‌شود. در "آکلوراکار"، غاری به درون صخره راه دارد که خلوتگاه راهبه "واروارا" ( Varvara virgin) نامیده می‌شود. تن بازدیدکنندگان می‌لرزد وقتی تصور می‌کنند که چطور این راهبه از خود گذشته در آن ارتفاع شبها را به تنهایی و در کنار خطرات رعد و برق و طوفان سپری کرده است.

یک روایت دیگر نیز در رابطه با کوه آرا وجود دارد. گفته می‌شود زمانی که راهبه هریپسیمه و راهبه گایانه از دست سپاهیان دربار می‌گریختند، آنها از چوپانی خواهش می‌کنند که راهی امن به آنها نشان دهد. چوپان به خواهش آنها عمل می‌کند، ولی ماجرا را برای سربازان تعریف می‌کند. در همان لحظه چوپان به همراه گله‌اش به سنگ تبدیل می‌شود.

کوه "آرالر" بسیار زیباست؛ مخصوصا در مسیری که از پاها به دماغ منتهی می‌شود. معمولا جمعیت بسیاری در روز 24 آوریل روز یادبود نسل‌کشی ارامنه از آن کوه بالا می‌رود.

 

دره گارنی - دره رود آزاد

دره گارنی در طول رود "آزاد" (گارنی) و نهر انشعابی آن یعنی "گوقت" امتداد دارد. آن با صخره‌های شگفت‌انگیز خود که مصنوعی به نظر می‌رسند و از استوانه‌های شش ضلعی منظم تشکیل شده‌اند، معروف می‌باشد. این استوانه‌ها از نواحی پست تا سر دره کشیده شده‌اند و "سمفونی سنگی" نام گرفته‌اند.
رود "آزاد" بسیار زیبا می‌باشد که نهر انشعابی سمت چپ رود آراکس (ارس) می‌باشد. طول آن 55 کیلومتر و حوزه آن 572 کیلومتر مربع می‌باشد. آن از دامنه‌های جنوب غربی کوه‌های گِقاما سرچشمه گرفته و از جنگل خسرو رد می‌شود. قسمتی که از میان منطقه حفاظت شده می‌گذرد، رود "میلی" نیز نامیده می‌شود. نهر "گوقت" در نزدیکی روستای گارنی از سمت راست به آن می‌پیوندد و سپس رود وارد دره گارنی می‌شود. این قسمت دره را دره رود "آزاد" نیز می‌نامند. در نواحی پست، رود وارد دشت آرارات می‌شود. در اینجا افت زیادی تجربه می‌کند و بستری سنگلاخی دارد.

رود "آزاد" اساسا با آب‌های زیرزمینی تغذیه می‌شود. در ماه‌‌های آوریل-ژوئن پرآب می‌باشد. در روزهای پر آب می‌توان شنید که چطور جریان آب سنگها را از جا کنده و به هم می‌کوبد. از این آب برای آبیاری و تولید برق استفاده می‌شود. نیروگاه‌ آبی و سد رود "آزاد" بوسیله رود آزاد تغذیه می‌شوند. مصرف متوسط سالانه در نزدیکی دهانه رود حدود 51/6 مترمکعب بر ثانیه، حداکثر آن 9/35 مترمکعب بر ثانیه و جریان آن نیز 206 میلیون مترمکعب می‌باشد.

پلی تک دهانه‌ای متعلق به قرن سیزدهم بر روی رود "آزاد" در نزدیکی روستای گارنی قرار دارد. در بالای دره، معبد گارنی و مجموعه ی کلیسایی "هاووتس تار" قرار دارند. با نگاه کردن از سمت گارنی، می‌توان دید که شبه جزیره صخره‌ای که از به هم پیوستن رودهای "گوقت" و "آزاد" ایجاد شده است، به گیتار شباهت دارد.

 

طبیعت رشته ‌کوههای گِقاما

رشته کوه گِقاما در سمت غرب دریاچه سوان قرار دارد. قله‌های بلند آن عبارتند از "اژدهای بزرگ" (3598 متر)، "اِسپیتاکاسار" (3555 متر)، گِقاسار (3443 متر)، آکناسار (3258 متر) و "سِوکاتار" (3225 متر). رودهای "آزاد"، ودی، گِتار از دامنه‌های غربی رشته‌کوههای گقاما و رودهای گاواراگت، آرگیجی، باختاک و غیره از دامنه‌های شرقی این رشته‌کوه منشا می‌گیرند. مهمترین دریاچه‌های آن عبارتند از آکنالیج (3031 متر)، دریاچه وانک، ویشاپالیج، و نیز دریاچه‌ای که در دهانه آتشفشانی قله "اژدهای بزرگ" بوجود آمده است. اقلیم آن خشک ملایم همراه با تابستانهای کوتاه و خنک و زمستانهای سرد می‌باشد. شرایط اقلیمی در نواحی قله‌ای سرد کوهستانی می‌باشد. دمای متوسط سالانه هوا در کوهپایه‌ها 4-6 درجه سانتیگراد، در دامنه‌ها 0-2 درجه سانتیگراد و در نواحی قله‌ای 2- درجه سانتیگراد می‌باشد. میزان سالانه بارندگی 500-900 میلیمتر و میزان پوشش برف 30-100 سانتیمتر است. تا ارتفاع 2800 متری خاک سیاه استپهای کوهستانی می‌باشد. بعد از 2800متر چمنزارهای کوهستانی و مردابی می‌باشند. در نواحی نزدیک به پوشش برفی زمینهایی توسعه نیافته با گیاهان بالش‌مانند می‌باشند.

در قسمتهای فوقانی دره‌های رودهای آزاد و ودی، جنگلهای پرپشت درختان بلوط و اردج وجود دارند. حیوانات این منطقه عبارتند از موش صحرایی، خرگوش، گرگ، روباه و از خزندگان انواع مارمولکها و مارها. انواع پرندگان نیز بسیارند.

دامنه‌های ارتفاعات 2800-3000 متری قسمت تفکیک کننده بوده و دارای مخروطهای آتشفشانی با بقایای گنبدهای اکستروزیو می‌باشد. دامنه‌های غربی، قسمتهای کوهپایه‌ای "کوتایک" و "هرازدان" شامل آتشفشانهای هاتیس، گوتاناسار، مِناکاسار، لجاسار بزرگ و لجاسار کوچک را پدید آورده است. بازوی کوهستانی "وُقجابرت" در جنوب غرب متمایز می‌شود. دامنه‌های غربی با سطوح آتشفشانی منتهی به دریاچه سوان در می‌آمیزند. قسسمتهای آتشفشانی تازه آنتروپوژنی محفوظ مانده‌اند. جریان گدازه‌ها با زبانه‌های 15-20 کیلومتری وارد دره‌های رودهای آزاد، هرازدان، آرگیجی و خسرو شده‌اند. چشمه‌های بسیاری از جمله کاراسونانک، آگونک، لیجک و غیره از دامنه‌های کوهستانی سرچشمه می‌گیرند.
ذخائر قابل توجهی از سنگهای ابسیدان و پرلیت در حوالی کوههای گوتاناسار، اسپیتاکاسار، گقاسار و هاتیس وجود دارند. اژدهاسنگهایی در نزدیکی دریاچه وانک برجای مانده است که آنها نشان از پرستش آب در اسطوره‌شناسی کهن ارمنی می‌باشند. در آن حوالی تصاویر صخره‌ای متعددی یافت شده است که کهن‌ترین آنها به هزاره هفتم قبل از میلاد بر می‌گردد.

طبق روایات، نام این رشته کوه به پاس جوانی بنام گقام گذاشته شده است. آن جوانی نیرومند بسان غول بود که عاشق دختری بنام خسروانوش بود. او بخاطر عشق خود قول داده بود که سیلابهای کوهستانی که سالانه می‌آمدند و اغلب برای مناطق مسکونی اطراف ویرانگر می‌بودند، متوقف سازد. گقام سالهای متوالی هر روز سبد بزرگی از بذر گیاهان را بر دوش می‌گذاشت و به بالای کوه می‌رفت. وقتی به قله می‌رسید، سبد را خالی می‌کرد و در زمینهای کوهستانی که فاقد پوشش گیاهی بودند، بذر می‌کاشت. سالها گذشت و تلاش طاقت‌فرسای او نتیجه داد. یک روز وقتی باران بار دیگر شروع کرد مناطق مسکونی را در خود خفه کند، همگان متقاعد شدند که جریانات سیلابی نمی‌توانند از آن موانع گیاهی عبور کنند. از آن روز به بعد، به پاس آن جوان رشته کوهها را بنام او "گقاما" و دریاچه فوق‌العاده کوهستانی را "دریای گقاما" (دریاچه سوان) نامیدند.

 

کوه هاتیس - شامیرام

کوه هاتیس در شمال شرقی فلات آتشفشانی کوتایک قرار دارد. بلندی آن 2528 متر می‌باشد.
آن توده‌ای آتشفشانی و مخروطی شکل می‌باشد. از گدازه‌های پلیوسن (
Pliocene) فوقانی (لیپاریت‌ها، داسیت‌ها، آندزیت-داسیت‌ها، ابسیدان‌ها) و پئولیتها تشکیل شده است. دامنه‌ها در قسمت‌های قله‌ای سراشیبی می‌باشند. در قسمت‌های میانی و کوهپایه، دره‌های عمیق و جدا شده به شکل اشعه‌هایی امتداد یافته‌اند. برآمدگی‌های صخره‌ای نیز وجود دارند. رشته کوه دارای پوشش گیاهی چمنزار و استپ می‌باشد.
به جهت اطلاع گردشگران، اتاق‌های زیرزمینی امدادرسانی حجره‌ مانند در قله کوه وجود دارد.
روایات متعددی در رابطه با کوه هاتیس وجود دارند. نام دوم آن شامیرام می‌باشد. گفته می‌شود که شامیرام
ملکه آشور در جنگ با "آرا گقتسیک" سپاه خود را بر روی دامنه کوه هاتیس آرایش کرده بود و پادشاه آرا نیز بر روی دامنه کوه آرا مستقر شده بود.

سپاه دشمن به حدی پرشمار بود که ملکه مجبور بود بر روی مکانی مرتفع بایستد تا بتواند جریان نبرد را مشاهده کند و از اینجا نیز نام کوه، "شامیرام" باقی مانده است. نام هاتیس نیز از نام "آتیس" خدا گرفته شده است.

 

ایروان
شهر ایروان یکی از سه شهر مهم قفقاز جنوبی، پایتخت ارمنستان و محبوب ارمنیان جهان است.
شهری با تاریخ بیش از ۲۸۰۰ سال در دامنه کوه آرارات و بر کرانه رود هرازدان. آنچه ابتدا قلعه اِربونی در تمدن اورارتو بود، در دهه ۱۹۳۰ چهره عوض کرد و از نو ساخته شد و امروز ایروانِزیباست.با موقعیت استراتژیک مهم خود بارها نبردگاه عثمانی‌ها، پارس‌ها و امپراطوران روس بوده است. از این نبرد‌ها آنچه نصیب ایروان شد ویرانی‌های پیاپی بود که بلایایی طبیعی چون زلزله‌ای در قرن هفدهم، که شهر را یکپارچه به خاک نشاند، نیز بر آن افزود. با این حال بناهایی از اریوانِ کهن تا به حاضر دوام آورده‌اند که ایستایی مردمش را نیز به یاد می‌آورد.در دوران شوروی شهر بطور جدی بازسازی شد. بر پایه نقشه‌های الکساندر تمانیان معمار شهر بی نقص زمان شد. مرکز شهر، گرچه کمتر از روی نقشه‌ها پیش رفت، چون جواهری از سبک معماری نخستین شوروی است. در آن زمان شهر را بر مبنای رنگ سنگ‌های بکار رفته در بناهایش، شهر صورتی نامیدند.

 

دریاچه سوان

دریاچه سوان در ۶۰ کیلومتری شمال شرقی ایروان و در استان گغارکونیک قرار دارد. این دریاچه که بزرگ‌ترین دریاچهٔ قفقاز و از بزرگ‌ترین دریاچه‌های کوهستانی آب شیرین در جهان است در بلندای ۱۹۱۶ متری سطح دریا واقع شده است. نام سوان از ریشهٔ اورارتویی سیونا و به معنی «سرزمین دریاچه‌ها» گرفته شده‌است. حدود ۳۶ جویبار به این دریاچه می‌ریزند و تنها رودخانه‌ای که از سوان سرچشمه می‌گیرد رود هِرازدان است.
از گردشگاه‌های پیرامون این دریاچه، چشمهٔ آب معدنی دیلیجان و شهرستانی به همین نام است. ماهی قزل‌آلای مشهوری به نام ایشخان (شاهزاده) بومی این دریاچه است.دریاچه سوان در حال حاضر تنها دریاچه ای است که در داخل مرز ارمنستان امروزی قرار دارد. شبه جزیره سواناوانک ( که در گذشته جزیره بوده است ) با سواحل شمالی خود منطقه تاریخی دریاچه محسوب می شود.این دریاچه کوهستانی بیش از 5% از مساحت کل ارمنستان را دربرمی گیرد ، و صومعه شبه جزیره یکی از مکان های دیدنی بسیار معروف و همچنین نزدیک ترین محل برای بازدید به شمار می رود.

 


معبد گارنی

تاریخ بنای قلعه گارنی بر می گردد به هایک ناهابت که به نام گارنیک نوه نتیجه (هایک) نامگذاری شده است . رودخانه گارنی در 28 کیلومتری جنوب شرقی ایروان قرار گرفته است و در محدوده استان کوتایک می باشد . این منطقه با داشتن شرایط آب وهوایی طبیعی منحصر بفرد در ارمنستان ییلاقی و شکارگاه اختصاصی پادشاهان در قرون مختلف بوده است.

مجموعه فعلی که شاهد آن هستید از قسمتها و بناهای زیر تشکیل شده است :

1- عبادت گاه یا بنای اصلی معبد که تاریخچه ساخت آن  به قرن اول میلادی مربوط میگردد . این بنا به دستور پادشاه تیرداد اول درسال 66 میلادی بنا گردید و تقدیم شده به خدای مهر و به همین دلیل بعد از به رسمیت شناختن دین مسیحیت در ارمنستان دراوایل قرن چهارم میلادی این بنا دست نخورده باقی مانده و در کنار آن کلیسایی بنا گردید که بر اثر زلزله مهیبی به سال 1679 میلادی فرو ریخته است.
2- درمحدوده بنا شاهد یک حمام اختصاصی هستیم که مربوط به دختر خسرو پرویز خواهر تیرداد سوم می باشد ، که تشکیل شده از قسمتهای مختلف که حوضچه های اب گرم و سرد و حمام بخار می باشد . قسمت جالب توجه این حمام کاشی کاری های کف حمام می باشد که از 15 رنگ طبیعی ساخته شده  و درآن ماهی های دریا به تصویر کشیده شده اند.در مرکز این نقش ها فیگور زن ومردی است که نمادخدای اقیانوس میباشد.
3- دیگری تخته سنگی است که شناسنامه معبد گارنی به شمار می رود و روی آن کتیبه ای به زبان یونانی  به دست پادشاه وقت در راستای بنای این اثر تاریخی حک گردیده است.

 


کلیسای گغارت

کلیسای گغارت به معنی سرنیزه میباشد که در 35 کیلومتری جنوب شرقی ایروان ساحل شرقی رودخانه آزاد در دره تاریخی گغارت قرار گرفته است . این بنا در دو بعد زمانی مختلف ساخته شده و از دو قسمت اصلی تشکیل شده است . در اوایل قرن سیزدهم این منطقه جزو املاک اختصاصی خاندان زاکریان بوده است و قابل ذکر است که خاندان زاکریان یکی از ثروتمندترین خاندان در تاریخ ارمنستان بوده اند که به دستورشان کلیسای بیرونی در سال 1215 ساخته می شود بعدها خاندان پروشیان این ملک را ازخاندان زکریان خریداری نموده و دستور ساخت کلیسای درونی را به یک خواهر و معمار دادند . و در اواخر قرن سیزدهم کلیسای درونی ساخته شده که از 3 قسمت اصلی تشکیل شده است که یکی از این قسمتها آرامگاه سلسله پروشیان محسوب می شود . ساخت کلیسای درونی که ازتراش صخره به وجود امده  10 سال به طول انجامیده است (1350-1340).

گغارت یک نوع نیزه است که یک پایه چوبی دارد ، بر سر آن یک آهن تیز تخت قرار گرفته است این نیزه مربوط به زمانی است  که حضرت مسیح را به صلیب کشیده بودند و با فرو کردن این نیزه در بدن ایشان می خواستند مطمئن باشند که حضرت مسیح جان سپرده است و به همین دلیل این نیزه برای مسیحیان مقدس شناخته شده است و تاتوس اراکیال این نیزه را در اواسط قرن سیزدهم به ایری وانک نام قدیم گغارت می اورد و از آن پس به این نام معروف می گردد.

کلیسای گغارت در محلی دورتر از گارنی قرار دارد، این کلیسا در بالای کوهی واقع شده است. ورودی کلیسا فرورفتگی کوچکیست که طبق باور برخی مردم منطقه اگر کسی سه سنگ از هفت سنگ کوچک داخل آن پرت کند و نیفتد به آرزوی خود می رسد در اینجا نیز مثل بعضی روستاهای ایران به یک درخت دخیل بسته اند. چشمه ای داخل کلیسا وجود دارد که هر که از آن بر سر و صورتش بزند جوان می ماند. در این منطقه نان گردویی و مربای گردو می فروشند.

 

دره گل ها

دره گل ها در 50کیلومتری شمال شرقی شهرایروان دردامنه کوهها واقع شده است. از ویژگی های بارزاین مکان، طبیعت سرسبزکوهستانی آن است که در فصل تابستان غرق در گها و گیاهان زیبا و درزمستان نیز باانبوهی ازبرف پوشیده می شود وازمراکزاصلی تفریحی درطول سال می باشد. دره گلها شامل مجموعه های ورزشی و انواع رستوران ها و هتلهاست. طول پیست اسکی دره گلها 7 کیلومتر است ودرسال 2004 تل سیژ آن بازسازی وبه تعداد ایستگاه های آن اضافه شده است. 4 کلیسای بزرگ و2 کلیسای کوچک، مجموعه کلیسا های دره گلها را تشکیل می دهد. کلیسای اصلی به اسم GRICOR مقدس است که درسال 1013 میلادی ساخته شده است. در محوطه کلیسا مقبره بنیانگذار آن GRICOR و سنگهای صلیبی قرن 12و13 می باشد ونیز آرامگاه 2 پادشاه ارمنی که در جنگ سلجوقیان جان سپرده اند در آنجا قرار دارد.

 

ساختمان اپرا

یکی ازشاهکار های معماری شهر ایروان وجزو یکی از 10 سالن اپرای برتر دنیا می باشد که به نام Aram kachatorian  (اولین اپرا نویس ارمنی)نام گذاری شده است. این ساختمان از دو قسمت تشکیل شده که سالن غربی آن، سالن فیل هارمونیک (ارکستر سمفونی ) به نام Aram kachatorian و سالن شرقی آن، سالن اپرا وباله به نام Alexander spendiarian  می باشد. این بنا با طراحی و نظارت مستقیم معمار معروف Alexander Tamanian در سال 1931 ساخته شده است ودر سال 1936 در نمایشگاه بین المللی پاریس مدال طلای معماری را دریافت کرده و اولین برنامه ای که در آن اجرا شده درسال 1932 بوده است و درسالهای اخیر یکی از مراکز جذب توریست محسوب می شود. هنرمندان معروف بسیاری جهت برگزاری کنسرت های موسیقی درساختمان اپرا بهارمنستان سفر می کنند و استقبال خوبی نیز از آنان می شود. مراکز تفریحی بسیاری دراطراف ساختمان اپرا دایر گردیده که تمام مسافران از این امکانات مخصوصا در فصل تابستان استفاده می کنند.


 

گاسگاد معروف به هزار پله

پس از استقلال ارمنستان، مهندس ALEXANDER TAMANIAN طرح جامعی رابرای شهر ایروان ارائه داد که یکی از مهمترین قسمتهای آن گاسگاد می باشد و در سال 1970 زیر نظر معمار TOROSIAN تکمیل گردید است. گاسگاد، پایین ترین نقطه شهر رااز نظر ارتفاع (مرکز شهر ) به بالاترین نقطه شهر (شمال شهر  و پارک پیروزی) متصل می کند. دارای 750 پله است و ازاین رو به 1000 پله معروف میباشد. بنایی در شمالی ترین نقطه گاسگاد به مناسبت پنجاهمین سالگرد پیروزی روس ها علیه آلمان های نازی درجنگ جهانی دوم ساخته شده و در مرکز آن یک برجک قرار دارد و بر روی آن نشان جاودانگی حک شده است. ما درطبقات مختلف گاسگاد شاهد مجسمه های بسیاری هستیم که از آثارهنرمندان معاصر محسوب می شود. همچنین در مجموعهcafeschian  مجسمه هایی شیشه ای ( ساخت زوجی از کشور چک ) وهمچنین مجسمه هایی از هنرمندان دیگر و آثار معروفی از خانجیان ونقاشان برجسته به چشم می خورد.

Cascadeکه به معنی آبشارهای کوچک می باشد و ایرانی ها در ارمنستان آن را به نام هزار پله به خاطر پله های زیادی که دارد می شناسند.در کنار این مجموعه مجسمه های برنزی و سنگی زیبایی وجود دارد و اطراف این مجموعه فواره های و آب نماهای زیبای وجود دارد که با باغچه های زیبایی که دراطراف این فواراه ها و مجسمه ها وجود دارد زیبایی خاصی به این مجموعه می دهد.
در کنار این پله ها برای کسانی که توانایی بالا رفتن از پله ها را ندارند پله برقی وجود دارد که تا ساعت 11 شب کار می کنند

لازم به ذکر است که در هر طبقه به صورت مجزا مجسمه و باغچه وجود دارد و در بالای این مجموعه شما میتوانید نمای زیبایی از شهر ایروان و سالن اپرا را هم داشته باشید . به تازگی در ساختمان این مجموعه ، موزه جدیدی افتتاح شده است که شامل آبگینه های زیبایی است که از شیشه هایی که به صورت بسیار زیبایی فرم داده شده اند ساخته شده است  و حتی در کنار آن شما می توانید از این آبگینه ها خریداری کنید.

  

هامالیر ( مجتمع فرهنگی ورزشی )

از منحصر به فرد ترین آثار معماری در ارمنستان به شمار میرود که به دستور گارن دمیرچیان دبیر وقت حزب کمونیست ساخته شده است و طراح این بنا عقابی را تجسم کرده که میخواهد اززمین برخیزد و در حال باز کردن بالهایش است . این مجموعه بزرگ محل اجرای نمایشگاههای بین المللی مسابقات ورزشی و کنسرت های مختلف میباشد و از مهمترین امکانات این مجموعه پیت پاتیناژ (رقص روی یخ ) است که در طول سال قابل استفاده عموم می باشد .


 

 

بنای یاد بود قتل عام ارامنه

به پاس یاد بود شهدای سال 1915 بنا گردیده است این بنا در سال 1968 ساخته شده وساخت ان 2سال به طول انجا میده است این بنا از 2قسمت تشکیل شده یک بخش ان 2ستون به ارتفاع 44 متر به نشان از ارمنستان غربی وشرقی ابدیت و وحدت ارامنه می باشد وبخش دوم شامل 12 ستون خمیده شکل است که نشانگر 12 ایلات ارمنستان غربی است که قتل عام در ان صورت گرفته شده است وهمچنین در مرکز این بنا اتشدانی قرار گرفته که دران نماد جاودانگی حک شده است واتش همیشه به یاد شهدا روشن می باشد .در کنار این مجموعه سه بخش خیلی مهم وجود دارد که شامل :
1-موزه مستندات تاریخی واثار هنری مربوط به قتل عام سال 1915میلادی.
2-دیوار بزرگ مستندات سنگی در سمت چپ مجموعه که اسم ایالت ها وشهر هایی که دران قتل عام صورت گرفته شده است.
3-باغچه درختان کاج که هرکدام از درختان توسط شخصیت های مختلف سیاسی وفرهنگی در زمان بازدید از این مجموعه کاشته شده است.

بنای یادبود قربانیان کشتار دسته جمعی روی تپه‌ای در پارک تسیتسرناکابرد قرار گرفته است. همه ساله در ۲۴ آوریل هزاران نفر از ارمنیان در این محل جمع می‌شوند تا به این قربانیان ادای احترام کنند. در آوریل ۱۹۱۵ یک و نیم میلیون نفر از ارمنیان ساکن در ترکیه توسط پادشاهان عثمانی آواره، مجروح و کشته شدند.

آدرس:ارمنستان، ایروان، پارک تسیتسرناکابرد

 

موزه ماتناداران

ماتناداران یکی از قدیمی ترین و ثروتمند ترین خزانه های کتاب در دنیا است.آن توسط مارک گریکوریان در سال 1957 میلادی طراحی شده است. کمتر گردشگری پیدا می کنید، که بدون ملاقات از این مرکز ایروان را ترک کند.مجموعه ای از پله ها شما را به سمت مجسمه مسروپ ماشتوس ، مخترع الفبای ارمنی ( در سال 396 میلادی ) سوق می دهد. در کنار آن مجسمه شاگرد مسروپ ماشتوس ساخته شده است ، که دستش را با اشاره کرده به مدرس خود بالا نگه داشته است و درکنار او زانو زده است. حروف الفبای ارمنی بر روی دیوار پشتی حکاکی شده است.مجموعه این کتاب ها شامل 17000 نسخه خطی است ، که تقریبا شامل تمامی نسخه های فرهنگی و علم دوران باستانی و میانه است. این نسخه ها شامل : تاریخ ،جغرافیا ، دستور زبان ، فلسفه ، قانون ، علم پزشکی ، ریاضیات ، گیتی شناسی ،تحقیقات نظری در مورد تقویم ، علم کیمیا ، علم شیمی ، ترجمه ها ، ادبیات ، تاریخ شماری ، تاریخ هنر ، نقاشی با تذهیب (مینیاتور ) ، موسیقی و تئاتر هستند. همچنین نسخه های خطی به زبانهای عربی ، فارسی ، یونانی ، سوریه ای ، لاتین ، اتیوپی ،هندی ، ژاپنی و غیره وجود دارد.قبل از ورود به موزه ، مجسمه هایی از فیلسوفان ، دانشمندان و هنرمندان باستانی قرار دارند ، که به ترتیب   توروس روسلین ، گریکور تاتواتسی ، آنانی شیراکاتسی ، موسس خرناتسی ، مخیتار گوش و فریک هستند.

به محض ورود از درهای بزرگ مس اندود شاهد موزاییک نبرد آوارایر می شوید، که هال ورودی را تزیین کرده است. این یک رویداد بسیار مهم برای ارامنه محسوب می شود ، که در 26 ماه می سال 451 میلادی آنها برای مقابله با دشمنان خود برپا خواستند. بر روی دیوار رو به رویی قاب سه لوح ای است ، که توسط هوهانس خاچاطریان با آبرنگ بر روی گچ نقاشی شده است . آن 3 دوره متفاوت ازتاریخ و فرهنگ ارامنه را نشان می دهد. در این مرکز میراث فرهنگی ، نسخه هایی می توان پیدا کرد که اصل آنهاگم شده است و فقط از طریق ترجمه های ارمنی قابل شناسایی هستند.تاریخ ماتناداران به زمان های اختراع الفبای ارمنی بر می گردد.

 

موزه قلعه اربونی ارمنستان

 شهر ایروان با بنای قلعه اربونی  توسط امپراطوری اورارتو‌ها که تقریبا 3000 سال قبل در نزدیکی دریاچه وان در ترکیه کنونی ساکن بودند ساخته شد. مکان این قلعه در قسمت جنوب شرقیایروان و روی تپه ای قرار گرفته است. هم اکنون باستان شناسان از اجناس یافته از قلعه فلز کاری های بسیار زیبای اورارتویی را در معرض بازدید کنندگان گذاشته اند. نمای موزه نقشهای برجسته ای از جنس برنج از پیکر های اورارتوری را دارد. در سال 872 قبل از میلاد قلعه توسط آرگیشتی اول پسر منوا که پادشاه اوراتو بود ساخته شد و اولین بناهای محکم اورارتویی در ناحیه شرق رود ارس بوده است. نام اربونی ریشه نام ایروان می باشد که در طول زمانها تغییز پیدا کرده است.

 

گالری ملی ارمنستان:
یکی از موزه‌های هنری مهم در دنیاست که در سال ۱۹۲۱ تاسیس شده. مجموعه‌ای غنی با بیش از ۱۹۰۰۰ اثر از هنرمندان روس، ارمنی و اروپای غربی. برخی از آثار از موزه‌های هریتاژ (سنت پترزبورگ) و ترتیاکوف (مسکو) به این موزه انتقال داده شده. آثار هنرمندان ارمنی قرون هفده و هجده میلادی و مجموعه خانواده لازارِو، بنیانگزاران موسسه زبان‌های شرقی در مسکو، موزه را غنا بخشیده است. بخشی از موزه به هنرمندان ارمنی خارج از کشور اختصاص دارد. آثار بی‌نظیری از هنرمندان اروپای غربی همچون وان دایک و روبنس نیز در این موزه نگهداری می‌شود. هنرمندان ارمنی آثار زیبایی را بر مبنای فرهنگ و آداب و رسوم خود خلق کرده‌اند که برای شیفتگان هنر و علاقه‌مندان به فرهنگ ارمنستان بسیار جذاب است.

 

خانه و موزه سرگئی پاراجانف:
سرگئی پاراجانف (۱۹۹۰-۱۹۲۴)، فیلمساز، نقاش و عکاس شهیر ارمنی است. خانه و موزه او در ایروان محل نگهداری از بیش از ۶۰۰ اثر او، گرافیک‌ها، عروسک‌ها، کلاژها، عکس‌ها، فیلم‌هاو فیلمنامه‌های اوست. طرح ایجاد خانه و موزه پاراجانف در سال ۱۹۸۸ توسط دولت ارمنستان آغاز شد، اما احداث آن بر اثر زلزله همان سال تا ۱۹۹۱ بطول انجامید. اما مرگ پاراجانف در ۱۹۹۰ اجازه زندگی در این خانه جدید را به او نداد.اکنون این خانه یکی از دیدنی های ارمنستان است.